1. Давж заалдах гомдол гаргах эрх хэдий үеэс үүсэх вэ?

Анхан шатны шүүх тухайн иргэний хэргийг хянан шийдвэрлээд гарсан шийдвэрээ танилцуулан сонсгомогц шүүхийн шийдвэр хүчинтэй болно. Энэ өдрөөс хойш 7 хоногийн дотор шийдвэрийн агуулгыг бүрэн эхээр нь бичгээр үйлдэж, шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн гарын үсэг зурна. Шүүх хуралдаанд оролцсон зохигч /нэхэмжлэгч, хариуцагч, тэдгээрийн төлөөлөгч/ дээрх хугацаа өнгөрснөөс хойш 14 хоногийн дотор шүүхэд хүрэлцэн ирж шийдвэрийг өөрөө гардан авна. Зохигч хүрэлцэн ирж шүүхийн шийдвэрийг аваагүй бол шүүх уг хугацаа өнгөрснөөс хойш 7 хоногийн дотор зохигчийн оршин суугаа /оршин байгаа/ газар болон ажилладаг байгууллагын нь аль нэг хаягаар баталгаат шуудангаар, эсхүл шүүхийн ажилтнаар хүргүүлэх бөгөөд ийнхүү хүргүүлснийг гардан авсанд тооцно.
Шүүхийн шийдвэрийг ийнхүү гардан авснаар таны давж заалдах гомдол гаргах эрх үүснэ. Хуульд зааснаар анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор давж заалдах гомдол гаргах эрхтэй. Дээрх хугацааг хүндэтгэх үзэх шалтгаангүйгээр хэтрүүлсэн тохиолдолд та гомдол гаргах эрхээ алдана. Хэрэв та гомдол гаргах хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтрүүлсэн бол хугацаа сэргээлгэх тухай хүсэлтийг анхан шатны шүүхэд гаргах бөгөөд дээрх хүндэтгэн үзэх шалтгаанаа нотолсон баримтыг хүсэлтэд хавсаргаж ирүүлэх үүрэгтэй.

2. Давж заалдах гомдлыг хэн, хэрхэн гаргах вэ?

Анхан шатны журмаар хэрэг хянан шийдвэрлээд гаргасан шүүхийн шийдвэрт зохигч /нэхэмжлэгч, хариуцагч гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч давж заалдах гомдол гаргах эрхтэй. Давж заалдах гомдлыг шийдвэр гаргасан шүүхээр дамжуулан гаргах бөгөөд давж заалдах журмаар гомдол гаргаагүй этгээд хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхгүй. Мөн уг гомдлын үндэслэлд анхан шатны шүүхээр хэлэлцэгдээгүй шинэ нотлох баримтыг заах эрхгүй. Давж заалдах гомдлыг бичгээр гаргах бөгөөд дараах зүйлийг заана.


1. Гомдлыг ямар шүүхэд гаргаж байгаа

2. Гомдол гаргаж буй этгээдийн овог, эцгийн нэр, нэр, хаяг, эсхүл албан тушаал, хуулийн этгээд бол оноосон нэр, хаяг, оршин байгаа газар;
3. Аль шүүхийн, ямар шийдвэрийг давж заалдаж байгаа;

4. Шийдвэрийн ямар зүйл, заалт, үндэслэлийг зөвшөөрөхгүй байгаа;

5. Гомдол гаргаж буй этгээдийн хүсэлт Давж заалдах гомдолд түүнийг гаргасан этгээд гарын үсгээ зурна.


Давж заалдах журмаар гомдол гаргаж байгаа этгээд шийдвэрийг зөвшөөрөхгүй байгаа хэмжээгээр улсын тэмдэгтийн хураамжийг урьдчилан төлөх үүрэгтэй.

3. Давж заалдах гомдлыг хэн хүлээн авах вэ?

 

Давж заалдах гомдлыг хэргийг хянан шийдвэрлэсэн анхан шатны шүүгч буюу шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга хүлээн авч, зохигч, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч, шаардлагатай бол гуравдагч этгээдэд танилцуулах бөгөөд зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч гомдлын талаар тайлбараа өгөх эрхтэй. Анхан шатны шүүх давж заалдах гомдолд улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, хариуцагч, гуравдагч этгээдээс гаргасан тайлбарыг хавсарган хэргийн хамт гомдлыг хүлээн авсан өдрөөс хойш 3 хоногийн дотор давж заалдах шатны шүүхэд хүргүүлнэ. Давж заалдах гомдол гаргахад энэ хуульд заасан журмыг баримтлаагүй бол шүүх гомдлыг хүлээн авахгүй бөгөөд энэ тухай шүүгч захирамж гаргана.

Хяналтын журмаар гомдол гаргах

1. Хяналтын журмаар гомдол гаргах эрх хэдий үеэс үүсэх вэ?

Зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч давж заалдах шатны шүүхээс гарсан магадлалыг гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор хяналтын журмаар гомдол гаргах эрхтэй болно.

2. Хяналтын журмаар гомдлыг хэн, хэрхэн гаргах вэ?

Зохигч /нэхэмжлэгч, хариуцагч/, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч шүүх хэрэглэвэл зохих хуулийг хэрэглээгүй, хэрэглэх ёсгүй хуулийг хэрэглэсэн, хуулийг буруу тайлбарлаж хэрэглэсэн, төсөөтэй харилцааг зохицуулсан хуулийг буруу хэрэглэсэн, мөн хуулиар тогтоосон хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны журам зөрчсөн гэсэн үндэслэлээр хяналтын журмаар гомдол гаргана. Хяналтын журмаар гомдол гаргаж байгаа этгээд магадлалыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаа хэмжээгээр улсын тэмдэгтийн хураамж төлж, баримтыг нь гомдолд хавсаргаж ирүүлнэ. Гомдлын агуулга, хэлбэр нь давж заалдах гомдол гаргахтай адил байна.

3. Хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг хэн хүлээн авах вэ?

Хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг уг хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүлээж авах бөгөөд зохигч, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч, шаардлагатай бол гуравдагч этгээдэд танилцуулна. Тэдгээр нь гомдлын талаар тайлбараа өгөх эрхтэй. Гомдол хүлээж авсан шүүх хэрэгт улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, зохигчийн гомдлыг хавсарган гомдлыг хүлээн авсан өдрөөс хойш нийслэлд 3 хоногийн дотор, хөдөө орон нутагт 14 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхэд хүргүүлнэ. Хяналтын журмаар гомдол гаргахад хуульд заасан журмыг баримтлаагүй бол шүүх гомдлыг хүлээн авахгүй бөгөөд энэ тухай шүүгч захирамж гаргана.

Давж заалдах болон хяналтын журмаар гомдол гарснаар ямар үр дагавар гарах вэ

Давж заалдах болон хяналтын журмаар гомдол гаргасан бол тэдгээрийг хянан шийдвэрлэх хүртэл шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагаа явагдахгүй бөгөөд хэрэг хянан шийдвэрлэх хүртэлх хугацаанд урьд нь авсан шийдвэрийн биелэлтийг баталгаажуулах арга хэмжээ хүчинтэй хэвээр байна. Давж заалдах болон хяналтын журмаар гомдол гаргасан этгээд шүүх хуралдаанаас өмнө гомдлоосоо татгалзвал түүнийг гомдол гаргаагүйд тооцох бөгөөд энэ тохиолдолд гомдол гаргахдаа төлсөн улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгоно. Давж заалдах гомдол гаргасны дараа зохигч эвлэрэн хэлэлцсэн, нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсан, хариуцагч нэхэмжлэгчийн шаардлагыг зөвшөөрсөн бол давж заалдах журмаар хэрэг хянан шийдвэрлэж байгаа шүүх анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг хүчингүй болгож, хэргийг хэрэгсэхгүй болгоно. Энэ тохиолдолд улсын тэмдэгтийн хураамжийг буцаан олгохгүй.


Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчид гомдол хэрхэн гаргах вэ?

Зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч энэ хуулийн хяналтын шатны журмаар хэргийг хянан шийдвэрлээд гаргасан тогтоолыг хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор хууль зөрчсөн үндэслэлээр Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчид гомдол гаргаж болно. Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч гомдлыг үндэслэлтэй гэж үзвэл дүгнэлт гаргаж, уг хэргийг Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчдийн хуралдаанаар хэлэлцүүлнэ. Ерөнхий шүүгчийн дүгнэлтэд хэрэг шийдвэрлэсэн байдал, гомдлын болон хууль зөрчсөн үндэслэлийг тусгасан байна.
Улсын дээд шүүхийн хуралдаан Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчдээс бүрдэх бөгөөд тус хуралдааны тогтоол эцсийнх байна.
Хэрэв Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч гомдлыг үндэслэлгүй гэж үзвэл гомдол гаргагчид бичгээр хариу өгнө.

Давж заалдах болон хяналтын журмаар хэрхэн гомдол гаргах вэ?


/Эрүүгийн хэрэг/

ДАВЖ ЗААЛДАХ ЖУРМААР ГОМДОЛ ГАРГАХ:

1. Давж заалдах гомдол гаргах, эсэргүүцэл бичих эрх хэдий үеэс үүсэх вэ?

Анхан шатны шүүх тухайн эрүүгийн хэргийг хянан шийдвэрлээд гарсан шүүхийн тогтоол /шийтгэх, цагаатгах/ танилцуулан сонсгомогц  хүчинтэй болно. Энэ өдрөөс хойш 7 хоногийн дотор шүүхийн тогтоолыг бүрэн эхээр, бичгээр үйлдэж хэргийн оролцогчдод гардуулна.
Шүүхийн тогтоолыг хэргийн оролцогчийн оршин суугаа /оршин байгаа/ газар болон ажилладаг байгууллагын нь аль нэг хаягаар баталгаат шуудангаар, эсхүл шүүхийн ажилтнаар хүргүүлэх бөгөөд ийнхүү хүргүүлснийг гардан авсанд тооцно.
Шүүхийн тогтоолыг ийнхүү гардан авснаар давж заалдах гомдол гаргах, улсын яллагч, дээд шатны прокурор эсэргүүцэл бичих эрх үүснэ.
Хуульд зааснаар анхан шатны шүүхийн тогтоолыг гардан авснаас хойш 14 хоногийн дотор давж заалдах гомдол гаргах, эсэргүүцэл бичих эрхтэй.
Дээрх хугацааг хүндэтгэх үзэх шалтгаангүйгээр хэтрүүлсэн тохиолдолд та гомдол гаргах, эсэргүүцэл бичих эрхээ алдана.
Хэрэв давж заалдах гомдол гаргах, эсэргүүцэл бичих хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаанаар хэтрүүлсэн бол түүний шалтгаан, нотолгоог зааж хэтэрсэн хугацааг сэргээлгэх хүсэлтийг тогтоол гаргасан шүүхэд гаргаж болох бөгөөд уг асуудлыг шүүгчийн захирамжаар шийдвэрлэнэ.

2. Давж заалдах гомдлыг хэн, хаана гаргах вэ?

Анхан шатны журмаар хэрэг хянан шийдвэрлээд гаргасан шүүхийн тогтоолд  ялтан, хохирогч, тэдгээрийн өмгөөлөгч, хууль ёсны төлөөлөгч шүүхийн тогтоолд давж заалдах гомдол гаргах, улсын яллагч, дээд шатны прокурор эсэргүүцэл бичих эрхтэй бөгөөд иргэний нэхэмжлэгч, иргэний хариуцагч, тэдний төлөөлөгч шүүхийн тогтоолын зөвхөн иргэний нэхэмжлэлтэй холбогдох хэсэгт, цагаатгагдсан этгээд шүүхийн тогтоолын цагаатгасан шалтгаан, үндэслэлд давж заалдах гомдол эрхтэй.
Давж заалдах гомдол, эсэргүүцлийг аймаг, нийслэлийн шүүхэд гаргана.

3. Давж заалдах гомдлыг хэн хүлээн авах вэ?

Давж  заалдах гомдлыг хэргийг хянан шийдвэрлэсэн анхан шатны шүүгч буюу  шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга хүлээн авч, ялтан, хохирогч, тэдгээрийн өмгөөлөгч, хууль ёсны төлөөлөгч, улсын яллагч, иргэний нэхэмжлэгч, иргэний хариуцагч, тэдний төлөөлөгч, цагаатгагдсан этгээдэд танилцуулах эдгээр оролцогчид нь гомдол, эсэргүүцэлд тайлбар өгөх эрхтэй.
Анхан шатны шүүх давж заалдах гомдол, эсэргүүцэл, тэдгээрт өгсөн тайлбарыг хэргийн материалын хамт гомдол, эсэргүүцлийг хүлээн авснаас хойш 3 хоногийн дотор аймаг, нийслэлийн шүүхэд хүргүүлнэ.
Давж заалдах гомдол гаргахад хуульд заасан журмыг баримтлаагүй, хугацаа хэтрүүлж гаргасан гомдол, эсэргүүцлийг шүүх хүлээн авахгүй.

ХЯНАЛТЫН ЖУРМААР ГОМДОЛ ГАРГАХ:
1.    Хяналтын журмаар гомдол гаргах, эсэргүүцэл бичих үндэслэл

Давж заалдах шатны шүүх ял оногдуулсан, эсхүл цагаатгагдсан этгээдийн гэм буруутай эсэх асуудлыг шийдвэрлэхдээ Эрүүгийн байцаан шийтгэх хуулийг ноцтой зөрчсөн, эсхүл Эрүүгийн хуулийг буруу хэрэглэсэн гэж үзвэл гомдол гаргаж, эсэргүүцэл бичнэ.

2. Хяналтын журмаар гомдол гаргах, эсэргүүцэл бичих эрх хэдий үеэс үүсэх вэ?

Давж заалдах шатны шүүхийн магадлалыг гардан авсан өдрөөс хойш 14 хоногийн дотор хяналтын журмаар гомдол гаргаж, эсэргүүцэл бичиж болно.

3. Хяналтын журмаар гомдлыг хэн, хэрхэн гаргах вэ?

Шүүгдэгч, цагаатгагдсан этгээд,  хохирогчийн өмгөөлөгч  гомдол гаргах, улсын яллагч, эсхүл дээд шатны прокурор эсэргүүцэл бичих эрхтэй.
Хяналтын шатны шүүхэд  “шүүгдэгч, цагаатгагдсан этгээд, хохирогч” нь зөвхөн өмгөөлөгчөөр дамжуулан гомдол гаргадаг онцлогтой.
4. Хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг хэн хүлээн авах вэ?

Хяналтын журмаар гаргасан гомдлыг уг хэргийг анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн шүүх хүлээж авах бөгөөд шүүгдэгч, хохирогч, тэдгээрийн өмгөөлөгч, хууль ёсны төлөөлөгч, улсын яллагч, иргэний нэхэмжлэгч, иргэний хариуцагч, тэдний төлөөлөгч, цагаатгагдсан этгээдэд танилцуулна. Тэдгээр нь гомдол, эсэргүүцэлд тайлбар өгөх эрхтэй.
Гомдол, эсэргүүцлийг хүлээн авсан шүүх хэрэгт гомдол, эсэргүүцэл, түүнд өгсөн тайлбарыг хавсарган, 10 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхэд хүргүүлнэ.
Хяналтын журмаар гомдол гаргахад хуульд заасан журмыг баримтлаагүй, хугацаа хэтрүүлж гаргасан гомдол, эсэргүүцлийг шүүх хүлээн авахгүй.

Давж заалдах болон хяналтын журмаар гомдол гарснаар ямар үр дагавар гарах вэ?


Давж заалдах журмаар гаргасан гомдолд:

Анхан шатны шүүхийн тогтоолд гомдол, эсэргүүцэл гаргасан тохиолдолд тогтоолын биелэлтийг түдгэлзүүлнэ.
Шүүхийн тогтоолд гомдол гаргасан, эсэргүүцэл бичсэн этгээд давж заалдах шатны шүүхийн шүүх хуралдаан эхлэхийн өмнө өөрийнхөө гомдол, эсэргүүцлийг, түүнчлэн дээд шатны прокурор нь доод шатныхаа прокурорын  бичсэн эсэргүүцлийг буцаан авах эрхтэй.
Хяналтын журмаар гаргасан гомдолд:
Анхан шатны шүүхийн тогтоол, магадлалд хяналтын журмаар гомдол, эсэргүүцэл гаргасан  тохиолдолд тэдгээр тогтоол, магадлалын биелэлт түдгэлзэнэ.
Гомдол, эсэргүүцэл бичсэн этгээд хяналтын шатны шүүхийн шүүх хуралдаан эхлэхээс өмнө гомдол, эсэргүүцлээ буцаан авч болно.

УЛСЫН ДЭЭД ШҮҮХИЙН ЕРӨНХИЙ  ШҮҮГЧИД ГОМДОЛ ГАРГАХ:

Хяналтын шатны шүүхийн тогтоол хууль зөрчсөн гэж үзвэл “ялтан, хохирогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, хохирогч, тэдгээрийн өмгөөлөгч, хууль ёсны төлөөлөгч, иргэний нэхэмжлэгч, иргэний хариуцагч, тэдний төлөөлөгч, цагаатгагдсан этгээд” уг тогтоолыг гардан авснаас хойш 30 хоногийн дотор Улсын Дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгчид гомдол гаргаж болно
Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч гомдлыг үндэслэлтэй гэж үзвэл 30 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчдийн хуралдаанаар хэлэлцүүлэхээр дүгнэлт гаргана.
Хяналтын шатны шүүхийн тогтоол хуульд харшилсан гэж үзвэл уг тогтоолыг гарснаас хойш 30 хоногийн дотор Улсын Ерөнхий прокурор эсэргүүцэл бичиж болно.
Улсын дээд шүүхийн  Ерөнхий шүүгч дүгнэлт гаргасан, эсхүл Улсын ерөнхий прокурор  эсэргүүцэл бичсэн бол  хэргийг дүгнэлт гаргасан, эсэргүүцэл бичсэнээс хойш 30 хоногийн дотор Улсын дээд шүүхийн нийт шүүгчдийн бүрэлдэхүүнтэйгээр нэг удаа хянан шийдвэрлэнэ.
Хэрэв Улсын дээд шүүхийн Ерөнхий шүүгч гомдол, эсэргүүцлийг үндэслэлгүй гэж үзвэл гомдол гаргасан, эсэргүүцэл бичсэн этгээдэд бичгээр хариу өгнө.

Өргөдөл, гомдол гэж юу вэ?

"Өргөдөл" гэж төрийн байгууллага, албан тушаалтанд хандаж гаргасан хүсэлтийг; Өргөдөл нь санал, мэдэгдлийн шинжтэй байж болно.

"Санал" гэж төрийн ба нутгийн удирдлагын байгууллага, албан тушаалтны үйл ажиллагааг сайжруулах, шинэчлэх талаар гаргасан иргэний хүсэлтийг хэлнэ.

"Мэдэгдэл" гэж Үндсэн хууль, бусад хууль тогтоомжид заасан хүний эрх, эрх чөлөөг хэрэгжүүлэхтэй холбогдон иргэдээс гаргасан хүсэлтийг хэлнэ.

"Гомдол" гэж төрийн байгууллага, албан тушаалтны шийдвэр, үйл ажиллагаагаар иргэдийн хуулиар хамгаалагдсан эрх, эрх чөлөө, ашиг сонирхол зөрчигдсөн гэж үзэж сэргээлгэхээр гаргасан хүсэлтийг хэлнэ.

"Өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх" гэж өргөдөл, гомдолд дурдсан асуудлыг бүх талаас нь судлан үзэж, түүний дагуу хууль тогтоомжид нийцүүлэн холбогдох арга хэмжээ авсныг мэдэгдэж, энэ хуульд заасан хугацаанд багтаан хариу өгөхийг хэлнэ.

Өргөдөл, гомдол гаргах хэлбэр

Өргөдөл, гомдлыг төрийн албан ёсны хэлээр бичгээр буюу амаар гаргана. Өргөдөл, гомдлыг цахим сүлжээгээр дамжуулан гаргаж болно. Байгууллага бүр цахим хаягтай байна. Харин төрийн албан ёсны хэлийг мэдэхгүй бол төрөлх хэлээрээ өргөдөл, гомдол гаргаж болно.

Амаар биечлэн гаргасан өргөдөл, гомдлыг хүлээн авч байгаа этгээд тэмдэглэн авч, өргөдөл, гомдол гаргагчийн гарын үсгийг зуруулна. Гарын үсгээ зурж чадахгүй бол энэ тухай тэмдэглэнэ.

Иргэд радио, телевизээр явуулж байгаа шууд нэвтрүүлгээр болон тусгайлан ажиллуулсан утсаар дамжуулан өргөдөл, гомдол гаргажболно.

Өргөдөл, гомдлыг хянан үзэхгүй байх, буцаах үндэслэл

Дор дурдсан үндэслэл байвал өргөдөл, гомдлыг хянан үзэхгүй байж болно:

1/ өргөдөл, гомдол нь тодорхой нэр хаяггүй;

2/бага насны хүмүүс буюу шүүхийн шийдвэрээр эрхийн бүрэн чадамжгүйд тооцогдсон этгээд эцэг, эх, асран хамгаалагчаараа төлөөлүүлээгүй бол;

3/ төрийн тухайн байгууллага, албан тушаалтанд иргэн өмнө нь хандаж байсан асуудлаар өргөдөл, гомдол гаргасан бөгөөд түүнийг дахин хянаж шийдвэрлэх үндэслэлгүй;

4/ өргөдөл, гомдолд дурдсан асуудлаар шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэр байгаа.

Хэрэв өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх боломжгүй бол өргөдөл, гомдол гаргах шаардлагыг хангахыг мэдэгдэж, түүнийг өргөдөл, гомдол гаргагчид 3 хоногийн дотор буцаана.

Өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх, хариу өгөх хугацаа

Өргөдөл, гомдлыг хүлээн авсан өдрөөс хойш 30 хоногт багтаан шийдвэрлэнэ. Шаардлагатай тохиолдолд уг хугацааг тухайн байгууллагын удирдах албан тушаалтан 30 хүртэл хоногоор нэмж сунгаж болно. Хугацаа сунгасан тухай өргөдөл, гомдол гаргагчид мэдэгдэнэ. Саналын шинжтэй өргөдлийн хариуг 90 хоногт багтаан өгнө.

Шийдвэрт гомдол гаргах

Өргөдөл, гомдол гаргагч өргөдөл, гомдлын талаархи шийдвэрийг зөвшөөрөхгүй тохиолдолд гомдол гаргах эрхтэй. Хуульд өөрөөр заагаагүй бол гомдлыг зохих дээд шатны нь байгууллага, албан тушаалтанд гаргана. Зохих дээд шатны захиргааны байгууллага, албан тушаалтан байхгүй тохиолдолд Захиргааны хэргийн шүүхэд гомдлоо гаргаж шийдвэрлүүлэх эрхтэй байна.

Мөн дээд шатны захиргааны байгууллага, албан тушаалтны гаргасан шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн, захиргааны байгууллага, албан тушаалтан өргөдөл, гомдлыг хуульд заасан хугацаанд хянан шийдвэрлэж хариу өгөөгүй зэрэг тохиолдолд Захиргааны хэргийн шүүхэд гомдол гаргах эрхтэй.

Захиргааны хэргийн шүүхээр эрхээ хамгаалуулах тухай асуулт хариулт

 

1.”Захиргааны байгууллага” гэдэгт юуг ойлгох вэ?

Захиргааны ерөнхий хуулийн 5 дугаар зүйлд зааснаар Нийтийн ашиг сонирхлыг илэрхийлэн захирамжилсан шийдвэр гаргадаг дараах нийтийн эрх зүйн этгээдийг захиргааны байгууллага гэж ойлгоно:

5.1.1.төрийн гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлдэг төв, орон нутгийн бүх байгууллага;

5.1.2.хууль тогтоомжийг биелүүлж, захирамжилсан шийдвэр гаргадаг Засгийн газрын бус бие даасан агентлаг, түүнтэй адилтгах нийтийн эрх зүйн бусад байгууллага;

5.1.3.захиргааны чиг үүргийг хууль болон нийтийн эрх зүйн гэрээний үндсэн дээр шилжүүлэн авсан этгээд;

5.1.4.үйлчилгээг нь нийтээс заавал хэрэглэдэг төрийн ба холимог өмчийн сургууль, эмнэлэг, хэвлэл мэдээлэл, харилцаа холбоо, тээвэр, эрчим хүчний зэрэг байгууллагын захиргаа;

5.1.5.нутгийн өөрөө удирдах байгууллага болон шийдвэр, үйл ажиллагаанд нь захиргааны хэргийн шүүхэд гомдол гаргахаар хуульд тусгайлан заасан байгууллага.

5.2.Захиргааны байгууллага байнгын бус, нэг удаагийн шинжтэй асуудлыг шийдвэрлэж зохицуулахаар байгуулагдаж болох бөгөөд татан буугдсан тохиолдолд түүнийг байгуулсан, томилсон эрх бүхий этгээд эрх зүйн үр дагаврыг хариуцна

2. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь ”хүн” гэдэгт хэнийг хамруулан үздэг вэ? 
үүнд Монгол Улсын иргэн, гадаад улсын иргэн, харьяалалгүй хүнийг хамруулна.

3. ”Захиргааны акт” гэж юу вэ? 

Захиргааны акт гэж захиргааны байгууллагаас тодорхой нэг тохиолдлыг зохицуулахаар нийтийн эрх зүйн хүрээнд гадагш чиглэсэн, эрх зүйн шууд үр дагавар бий болгосон амаар, бичгээр гаргасан захирамжилсан шийдвэр болон үйл ажиллагааг ойлгоно.

Захиргааны үйл ажиллагаа дараах хэлбэртэй байна:

1.захиргааны акт;

2.захиргааны гэрээ;

3.захиргааны хэм хэмжээний акт.

Захирамжилсан үйл ажиллагаа гэж хориглосон, зөвшөөрсөн, журамласан, тогтоосон, эсхүл татгалзсан үйлдэл, эс үйлдэхүйг ойлгоно.

- Эерэг нөлөөлөл бүхий захиргааны акт гэж эрх зүйн үйлчлэл чиглэсэн этгээдэд эрх олгосон, эсхүл ашигтай нөхцөл байдлыг бий болгосон захиргааны актыг ойлгоно.

- Сөрөг нөлөөлөл бүхий захиргааны акт гэж эрх зүйн үйлчлэл чиглэсэн этгээдэд үүрэг бий болгосон, эсхүл түүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хязгаарласан захиргааны актыг ойлгоно.

- Хууль бус захиргааны акт гэж эрх зүйн зөрчилтэй захиргааны актыг ойлгоно.

- Нийтлэг шинжээр тодорхойлогддог, эсхүл тодорхойлж болохуйц этгээдэд чиглэсэн, эсхүл эд юмсын нийтийн эрх зүйн байдлыг тодорхойлох, түүнийг ашиглахтай холбоотой захиргааны акт байж болно.

4. ”Эс үйлдэхүй” гэдэгт юуг ойлгох вэ? 
.Эс үйлдэхүй гэж иргэн, хуулийн этгээдээс эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хэрэгжүүлэх, хамгаалуулахаар гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх үүргээ захиргааны байгууллага хуульд заасан хугацаанд биелүүлээгүй, эсхүл шийдвэрлэхгүй орхигдуулсныг ойлгоно.

5. ”Нэхэмжлэл” гэж юуг хэлэх вэ?

Нэхэмжлэл гэж -Хүн, хуулийн этгээдээс захиргааны хууль бус үйл ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн, эсхүл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд, хуульд тусгайлан заасан бол захиргааны байгууллагаас нийтийн эрх зүйн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдон үүссэн маргааныг шийдвэрлүүлэхээр захиргааны хэргийн шүүхэд гаргасан өргөдлийг хэлнэ.

6.”Гомдол” гэж юуг хэлэх вэ? 
.“гомдол” гэж хуульд тусгайлан зааснаар эрх бүхий этгээдийн шийдвэрийг хянуулахаар захиргааны хэргийн шүүхэд гаргасан өргөдөл, шүүгчийн захирамж, тогтоол, анхан, давж заалдах шатны шүүхийн шийдвэр, магадлалыг хянуулахаар гаргасан өргөдөл, Зөрчил шалган шийдвэрлэх тухай хуульд заасны дагуу гаргасан  прокурорын дүгнэлтийг хэлнэ.

.7. Захиргааны хэргийн шүүхийн хянан шийдвэрлэх маргаанд юуг багтаах вэ? 

.Захиргааны хэргийн шүүх Үндсэн хуулийн цэц болон өөр шүүхэд харьяалуулснаас бусад нийтийн эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлэнэ.

8. Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрх хэдийд үүсэх вэ? 

1.Хуульд өөрөөр заагаагүй, захиргааны үйл ажиллагаанд гомдол гаргах ажиллагаа Захиргааны ерөнхий хуульд заасан журмын дагуу явагдсан бол дараахь тохиолдолд шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш захиргааны хэргийн шүүхэд 30 хоногийн дотор нэхэмжлэл гаргана:

а/.дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагаас гаргасан шийдвэрийг эс зөвшөөрсөн бол;

б/.холбогдох захиргааны байгууллага нь дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагаас гаргасан шийдвэрийг биелүүлээгүй бол. 

2.Дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагад гаргасан гомдлыг Захиргааны ерөнхий хуульд заасан хугацаанд хянан шийдвэрлээгүй бол хугацаа өнгөрснөөс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд нэхэмжлэл гаргана.

3.Шүүхэд шууд хандахаар хуульд заасан бол тухайн хуульд заасан хугацаанд, хэрэв хугацаа заагаагүй бол шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд нэхэмжлэл гаргана.

4.Дээд шатны захиргааны байгууллага, эсхүл гомдлыг хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллага байхгүй бол шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор нэхэмжлэлийг шууд шүүхэд гаргана.

9. Захиргааны актад гомдол хэрхэн гаргах вэ?

Хуульд өөрөөр заагаагүй бол иргэн, хуулийн этгээдээс түүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн гэж үзвэл холбогдох захиргааны актыг хууль болон зорилгодоо нийцэж байгаа эсэх талаар хянуулахаар тухайн захиргааны актыг гаргасан байгууллагын дээд шатны захиргааны байгууллагад, эсхүл гомдол хянан шийдвэрлэх чиг үүрэг бүхий захиргааны байгууллагад гомдол гаргах эрхтэй байна.

Тийм байгууллага байхгүй бол тухайн актыг гаргасан байгууллагад гомдол гаргаж болно.

10. Захиргааны байгууллага гомдлыг шийдвэрлэх талаар ямар ажиллагаа явуулах вэ? 
Захиргааны байгууллага гомдлыг хянан шийдвэрлэх талаар дараах ажиллагаа явуулна:

1.захиргааны акт хууль тогтоомж болон зорилгодоо нийцсэн эсэхийг шалгах;

2.захиргааны байгууллага сонгох боломжоо хэрэглэсэн байдлыг шалгах;

3.гомдол гаргагч, түүний төлөөлөгч, өмгөөлөгч, шаардлагатай бол эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдсөн гуравдагч этгээдэд гомдлыг шийдвэрлэх он, сар, өдөр, газрыг урьдчилан мэдэгдэж, уг ажиллагаанд хүсэлтээр нь байлцуулах.

11. Дээд шатны захиргааны байгууллага, албан тушаалтан гомдлыг хянан үзээд ямар шийдвэр гаргах вэ? 

захиргааны байгууллага гомдлыг хянан үзээд дараах захиргааны актын аль нэгийг гаргана:

1.захиргааны акт илт хууль бус болохыг хүлээн зөвшөөрөх;

2.гомдол гаргагчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн бол уг захиргааны актыг бүхэлд нь, эсхүл холбогдох хэсгийг хүчингүй болгох;

3.захиргааны байгууллагын эс үйлдэхүй нь иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг зөрчсөн бол захиргааны зохих акт гаргахыг тухайн захиргааны байгууллагад даалгах;

4.захиргааны актыг өөрчлөх;

5.захиргааны актыг хэвээр үлдээх.



12. Захиргааны хэргийн нутаг дэвсгэрийн харьяалал гэдэгт юуг ойлгох вэ?
Энэ нь нэхэмжлэлийг тухайн шийдвэр гаргасан захиргааны байгууллага, албан тушаалтны оршин байгаа газрын захиргааны хэргийн шүүхэд гаргах явдал мөн.

13. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх шүүхийн харьяалал ямар байдаг вэ? 

- Захиргааны хэргийн анхан шатны шүүх энэ хуульд заасны дагуу захиргааны хэргийг анхан шатны журмаар,

- Захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүх хуулиар харьяалуулсан захиргааны хэргийг анхан шатны журмаар, анхан шатны шүүхийн шийдвэрлэсэн захиргааны хэргийг давж заалдах журмаар,

- Улсын дээд шүүх давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэсэн захиргааны хэргийг хяналтын журмаар,    - Улсын дээд шүүх захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүхийн анхан шатны журмаар хянан шийдвэрлэсэн хэргийг давж заалдах журмаар тус тус хянан шийдвэрлэнэ.

- Хуульд заасан тохиолдолд захиргааны хэргийн давж заалдах шатны шүүх болон Улсын дээд шүүх хуулиар тусгайлан харьяалуулсан хэрэг, маргааныг анхан шатны болон давж заалдах журмаар хянан шийдвэрлэнэ.

14. Захиргааны хэргийн оролцогч гэдэгт хэнийг ойлгох вэ? 

Нэхэмжлэгч, хариуцагч, гуравдагч этгээдийг хэргийн оролцогч гэнэ.

Харин нэхэмжлэгч, хариуцагч,  гуравдагч этгээдийн төлөөлөгч буюу өмгөөлөгч нь захиргааны хэргийн бие даасан оролцогч бус зөвхөн төлөөлүүлж буюу  өмгөөлүүлж байгаа этгээдийнхээ эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг илэрхийлэн хамгаалж буй этгээд байдаг.

15. Нэхэмжлэгч гэж хэнийг хэлэх вэ?

Захиргааны хууль бус ажиллагааны улмаас зөрчигдсөн эсхүл зөрчигдөж болзошгүй эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлоо хамгаалуулахаар, түүнчлэн хуульд тусгайлан заасан бол захиргааны байгууллагаас нийтийн эрх зүйн чиг үүргийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдон үүссэн маргааныг шийдвэрлүүлэхээр захиргааны хэргийн шүүхэд мэдүүлэн нэхэмжлэл гаргаж байгаа хүн, хуулийн этгээдийг нэхэмжлэгч гэнэ.

16. Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргахад эрх зүйн чадвар, чадамжтай байх явдлыг юу гэж ойлгох вэ?

Иргэний  эрх зүйн чадвар  нь иргэнийг төрсөн үеэс эхэлж нас барснаар дуусгавар болно. Иргэний  эрх зүйн чадвар  гэдэгт иргэн эрх зүйн харилцаанд оролцож эрх эдэлж, үүрэг хүлээх ерөнхий боломжийг ойлгох бөгөөд бүх иргэд энэ боломжийг тэгш эдэлнэ. - Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд хүн, хуулийн этгээд, захиргааны байгууллага оролцох эрхтэй.

- Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд зайлшгүй шаардлагатай хуулийн этгээдийн эрхгүй байгууллагыг шүүгч захирамж гарган оролцуулж болно.

- Хуулиар тусгайлан эрх олгогдсоноос бусад нийтийн ашиг сонирхлыг төлөөлөх эрх бүхий этгээд нь хүрээлэн байгаа орчин, хүүхдийн эрх, нийтийн эрүүл мэнд, нийтийн өмчийг хамгаалах асуудлаар шүүхэд нэхэмжлэл гаргах эрхтэй бөгөөд уг этгээд дараахь шаардлагыг хангасан байна:

а/ нэхэмжлэлийн шаардлага нь тухайн байгууллагын дүрмийн зорилгод нийцсэн байх;

б/ дүрмийн зорилгын дагуу сүүлийн гурваас доошгүй жил тогтвортой үйл ажиллагаа явуулсан байх.

Харин иргэний эрх зүйн чадамж гэдэг бол иргэн өөрийн үйлдлээр өөртөө эрх олж авах, үүрэг бий болгох чадвар юм. 

Иргэний эрх зүйн бүрэн чадамж насанд хүрснээр буюу 18 наснаас бий болно.

- Шүүхэд захиргааны эрх зүйн хэм хэмжээгээр заагдсан эрхээ өөрөө хэрэгжүүлж, үүргээ биелүүлэх, хариуцлага хүлээх болон төлөөлөгчөөрөө гүйцэтгүүлэх чадварыг эрх зүйн бүрэн чадамжтай этгээд эдэлнэ.

- Эрх зүйн зарим болон бүрэн бус чадамжтай, эсхүл сэтгэцийн өвчний улмаас эрх зүйн чадамжгүйд тооцогдсон, мансууруулах эм, сэтгэцэд нөлөөт бодис, согтууруулах ундаа байнга хэрэглэдгийн улмаас эрх зүйн чадамж нь хязгаарлагдсан хүний эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг түүний эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигч төлөөлөн хамгаална.

- 16-18 хүртэлх насны хүн өөрөө хүсвэл түүний эцэг, эх, харгалзан дэмжигчийн зөвшөөрлөөр хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд биечлэн оролцох эрхтэй.

- Хуулийн этгээдийн эрх зүйн чадвар улсын бүртгэлд бүртгүүлснээр үүсч, хуульд заасан журмын дагуу татан буугдаж улсын бүртгэлээс хасагдсанаар дуусгавар болно.

           17. Хариуцагч гэж хэнийг хэлэх вэ? 
Нэхэмжлэлийн шаардлагаар тодорхойлогдох захиргааны үйл ажиллагааг хэрэгжүүлсэн захиргааны байгууллага, албан тушаалтныг хариуцагч гэнэ.

18. Гуравдагч этгээд гэж хэнийг хэлэх вэ?

Үндсэн нэхэмжлэлийн шаардлагаар үүссэн маргааны үйл баримтын талаар бие даасан шаардлага гаргасан, эсхүл эдгээрийн улмаас эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж байгаа этгээдийг гуравдагч этгээд гэнэ.

Гуравдагч этгээдийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцох байдлаар нь бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээд, бие даасан шаардлага гаргаагүй гуравдагч этгээд гэж хоёр хэсэгт хуваан үздэг.

Бие даасан шаардлага гаргасан гуравдагч этгээд нь хэргийн оролцогчийн эрх эдэлж, үүрэг хүлээнэ.

19. Захиргааны хэргийн шүүхэд хэд хэдэн этгээд хамтран нэхэмжлэл гаргаж болох уу? 
- Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд нэгэн адил шаардлага бүхий нэхэмжлэлийг хэд хэдэн нэхэмжлэгч хамтран гаргаж болно.

- энэ тохиолдолд нэхэмжлэгчид дундаасаа төлөөлөгч томилон түүнд олгосон итгэмжлэлээр хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд өөрсдийгөө төлөөлүүлэн оролцуулах эрхтэй.

- Нэхэмжлэлийг 10, түүнээс дээш этгээд хамтран гаргасан тохиолдолд шүүгч хэрэг үүсгэснээс хойш 14 хоногийн дотор тэдэнд төлөөлөгчөө томилохыг санал болгоно, заасан хугацаанд нэхэмжлэгчид төлөөлөгчөө томилоогүй бол шүүгч тэдгээрийн дундаас төлөөлөгч томилно.

20. Нэг нэхэмжлэлд хэд хэдэн хариуцагч байгаа тохиолдолд яах вэ?
- Нэг нэхэмжлэлд хэд хэдэн хариуцагч байж болох ба тэдгээр нь захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд бие даан оролцох эрхтэй.

- Хамтран хариуцагчид нь ашиг сонирхлын зөрчилгүй, уг хэргийг хянан шийдвэрлэхэд бүгд оролцох шаардлагагүй, түүнчлэн хэргийн шийдвэрт сөргөөр нөлөөлөхгүй гэж үзвэл хэн нэгийгээ томилон өөрсдийгөө төлөөлүүлэн оролцуулж болно.

21. Хариуцагчаар татагдсан этгээд уг нэхэмжлэлийн жинхэнэ хариуцагч биш байвал ямар ажиллагаа хийгдэх вэ? 
- Хариуцагчаар татагдсан этгээд уг нэхэмжлэлийн жинхэнэ хариуцагч биш болох нь нотлох баримтаар тогтоогдвол түүнийг шүүгч нэхэмжлэгчийн зөвшөөрснөөр жинхэнэ хариуцагчаар солино.

- Хариуцагчийг солихыг нэхэмжлэгч зөвшөөрөөгүй бол уг этгээдийг шүүгч хамтран хариуцагчаар татан оролцуулна.

- Хариуцагчийг нотлох баримт цуглуулахаас өмнө солих бөгөөд  хэрэв тийнхүү цуглуулсны дараа солиход хүрвэл шинээр тогтоогдсон хариуцагч буюу хамтран хариуцагч уг хэргийн нотлох баримтыг шинээр цуглуулж үнэлүүлэхийг шаардах эрхтэй.

22. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд эрх залгамжлан авч болох уу? 
Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцогчийн эрхийг залгамжлан авч болно. 
Эрх залгамжлан авах гэдэгт маргаантай эрх зүйн харилцааны нэхэмжлэгч, хариуцагчийн аль нэг нь уг эрх зүйн маргаанаас гарсан /хүн нас барсан, сураггүй алга болсонд тооцогдсон, хуулийн этгээд татан буугдсан, шаардлага ба үүргээ бусдад шилжүүлсэн/ бол шүүх тэрхүү нэхэмжлэгч, хариуцагчийг сонирхогч этгээд буюу эрх залгамжлагчийн гаргасан хүсэлтээр
эрх залгамжлан авбал зохих этгээдээр сольж болно. Эрх залгамжлан авах явдал хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч шатанд гүйцэтгэгдэж болно. Эрх залгамжлагч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанаас гарсан этгээдийн бүх эрхийг эдэлж, үүргийг хүлээнэ.

23.Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаан дахь иргэн, хуулийн этгээдийн төлөөлөгчямар бүрэн эрхтэй байдаг вэ? 

- Төлөөлөгч нь төлөөлүүлж буй этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хуулиар хамгаалагдсан ашиг сонирхлыг хамгаалах үйл ажиллагааг хуулийн хүрээнд явуулна.
- Төлөөлөгч нь төлөөлүүлж буй этгээдээс/нэхэмжлэгч хариуцагчид хамаарна/ олгосон итгэмжлэлд тусгайлан заасан тохиолдолд дараахь эрхтэй:
         1.нэхэмжлэлийн өргөдөлд гарын үсэг зурах;
           2.нэхэмжлэлийгхүлээнавах;
           3.нэхэмжлэлийн шаардлагаас бүрэн буюу хэсэгчлэн татгалзах;
           4.нэхэмжлэлийн шаардлагыг өөрчлөх;
           5.эвлэрэх;
           6.захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах, эсхүлхяналтын журмаар гомдол гаргах;
           7.төлөөлүүлэгчээс олгосон итгэмжлэлийг бусдад шилжүүлэх;
           8.захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийг албадан биелүүлэхийг шаардах эрх эдэлнэ.

24. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд иргэн, хуулийн этгээдийг хэн төлөөлөн оролцож болохгүй  вэ? 
Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд иргэн, хуулийн этгээдийг 18 насанд хүрээгүй болон эрх зүйн зарим буюу бүрэн чадамжгүй этгээд төлөөлөн оролцож болохгүй. Түүнчлэн эцэг, эх, асран хамгаалагч, харгалзан дэмжигчийн хувиар, эсхүл  ажиллаж байгаа байгууллагаа төлөөлөн тухайн захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож байгаагаас бусад тохиолдолд шүүгч, прокурор, хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч төлөөлөн оролцож болохгүй.

25. Захиргааны хэргийг нотлох үүргийг хэн хүлээх вэ? 
Захиргааны хэргийг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг цуглуулах, үнэлэх үүргийг захиргааны хэргийн шүүх гүйцэтгэнэ.

- Захиргааны хэргийн шүүх хэрэг хянан шийдвэрлэхэд ач холбогдол бүхий нотлох баримтыг байгууллага, албан тушаалтан, иргэнээс гаргаж өгөхийг шаардах эрхтэй бөгөөд холбогдох этгээд уг шаардлагыг биелүүлэх үүрэгтэй

28. Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэлийг хэрхэн гаргах, нэхэмжлэлийн хэлбэр ямар байх вэ? 
Нэхэмжлэлийг хариуцагчийн оршин байгаа газрын захиргааны хэргийн шүүхэд бичгээр гаргах бөгөөд нэхэмжлэгч, эсхүл түүнийг хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд төлөөлж буй этгээд гарын үсэг зурсан байна.

   29. Захиргааны хэргийн шүүх нэхэмжлэл хэрхэн хүлээн авах вэ? 
Нэхэмжлэлийг  тухайн захиргааны хэргийн шүүхийн нарийн бичгийн дарга хүлээн авч, ийнхүү хүлээн авсан нэхэмжлэл, хавсаргасан материалын хуудасны тоо, огноо, цаг, минутыг нэхэмжлэлд тэмдэглэн, нэхэмжлэл бүртгэх дэвтэрт бүртгэж баримтжуулна. Нэхэмжлэл нь хуульд заасан шаардлага буюу бүрдүүлбэр хангаагүй бол хүлээн авсан шүүгч 7-14 хоногийн хугацаа тогтоон нэхэмжлэгчид уг шаардлагыг хангах боломж олгоно. Нэхэмжлэгч шүүгчийн тогтоосон хугацаанд нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэр хангаагүй бол уг нэхэмжлэлийг буцаана.

30. Захиргааны хэргийн шүүхийн шүүгч ямар тохиолдолд нэхэмжлэл хүлээн авахаас татгалзах вэ? 
Захиргааны хэргийн шүүхийн шүүгч тухайн нэхэмжлэлд дурдсан маргаан нь:
1.захиргааны хэргийн шүүхийн харьяаллын бус ;
2.тухайн захиргааны хэргийн шүүхийн харьяаллын бус ;
3.захиргааны журмаар урьдчилан шийдвэрлүүлэх шаардлагыг биелүүлээгүй ба энэ журмыг хэрэглэх боломжтой;
4.нэхэмжлэгч нь эрх зүйн бүрэн чадамжгүй бөгөөд түүнийг төлөөлсөн этгээд байхгүй;
5.нэхэмжлэгчийг төлөөлөх бүрэн эрхгүй
, болон нэхэмжлэл гаргах эрхгүй этгээд нэхэмжлэл гаргасан;
6.нэхэмжлэлд дурдсан үйл баримт, захиргааны үйл ажиллаганы талаар, эсхүл уг нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзсан, түүнчлэн хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон хуулийн хүчин төгөлдөр захиргааны хэргийн шүүхийн  шийдвэр буюу шүүгчийн захирамж байгаа;
7.нэхэмжлэгч болох иргэн нас барсан, хуулийн этгээд татан буугдсан боловч эрх, үүрэг нь эрх залгамжлагчид шилжээгүй;
8.
захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргах хугацааг хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр хэтрүүлсэн бол;
нэхэмжлэл хүлээн авахаас татгалзана.
Нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзахдаа
шүүгч захирамж гарган татгалзсан шалтгааныг зааж, уг нэхэмжлэлийг дахин гаргах, эсхүл хүлээн авахад саад болж байгаа зөрчлийг хэрхэн засахыг зааж, нэхэмжлэлийг буцаана.

31.Ямар тохиолдолд захиргааны хэрэг үүсгэх вэ? 
Шүүгч нэхэмжлэл хүлээн авахаас татгалзах үндэслэл байхгүй гэж үзвэл нэхэмжлэлийг хүлээн авсан
, эсхүл нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэр хангаж ирүүлсэн өдрөөс хойш 7 хоногийн дотор хэрэг үүсгэх тухай захирамж гаргана.

32. Захиргааны хэргийн шүүх нэхэмжлэлийг хариуцагчид хэд хоногт, хэрхэн гардуулах вэ?
Хэрэг үүсгэсэн өдрөөс хойш нийслэлд 7, орон нутагт 14 хоногийн дотор шүүх нэхэмжлэлийг хариуцагчид гардуулна. Хариуцагч нэхэмжлэлийг хүлээн авснаас хойш 14 хоногийн дотор, эсхүл шүүгчээс тогтоосон хугацаанд нэхэмжлэлийн шаардлагыг зөвшөөрөх эсэх
талаар бичгээр хариу тайлбар гаргах бөгөөд тайлбартаа үндэслэлийг зааж, нотлох баримтаа хамтад нь гаргаж ирүүлнэ.

33. Иргэн, албан тушаалтныг захиргааны хэргийн шүүхэд хэрхэн дуудан ирүүлэх вэ?
Шүүгч хэргийн оролцогч,
тэдгээрийн төлөөлөгч өмгөөлөгч, гэрч, орчуулагч, хэлмэрч, шинжээчийг шүүхийн мэдэгдэх хуудсаар захиргааны хэргийн шүүх болон шүүх хуралдаанд дуудан ирүүлнэ.

Шүүхийн мэдэгдэх хуудсыг хэргийн оролцогчдын оршин суугаа болон ажлын газрын хаягийн дагуу шуудангаар, эсхүл шүүхийн ажилтнаар биечлэн хүргүүлнэ. Шаардлагатай тохиолдолд утас, факс, цахим шуудан, цахилгаан хэвлэл, мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулан мэдэгдэж  болох бөгөөд Ийнхүү мэдэгдсэнээ баримтжуулсан байна.

Мэдэгдэх хуудсыг шуудангаар хүргэсэн  бол шүүх  хүлээн авагчийн нэр , хаяг, явуулж буй  он, сар, өдрийг тэмдэглэж, шүүхийн болон шуудангийн ажилтны гарын үсгийг зуруулна. Газар нутгийн онцлогоос шалтгаалан шүүх мэдэгдэх хуудсыг биечлэн хүргэхийг өөр этгээдэд даалгаж болно.

Мэдэгдэх хуудсыг түүнд заасан хүлээн авагчид гардуулан өгч,гарын үсэг зуруулж, гардуулсан огноо, цагийг тэмдэглэнэ.

Хуулийн этгээдэд өгөх мэдэгдэх хуудсыг удирдах албан тушаалтан буюу холбогдох ажилтанд  гардуулан өгч, гарын үсэг зуруулж, гардуулсан огноо, цагийг тэмдэглэнэ.

Мэдэгдэх хуудсыг гардуулан өгвөл зохих иргэн оршин суугаа газартаа буюу ажлынхаа газарт байхгүй бол уг хуудсыг түүний хамт амьдардаг насанд хүрсэн иргэн, эсхүл сум, баг, хорооны Засаг дарга, түүний ажлын албанд  буюу ажлын газрынх нь захиргаанд хүлээлгэн өгч, гарын үсэг зуруулна.Тхайн этгээд мэдэгдэх хуудсыг хүлээн авахаас татгалзвал энэ тухай мэдэгдэх хуудсанд тэмдэглэж шүүхэд буцаана. Энэ нь хэрэг хянан шийдвэрлэхэд саад болохгүй.

Хэрэг  хянан шийдвэрлэх ажиллагаа явагдаж байгаа үед хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч хаягаа өөрчилбөл энэ тухай шүүхэд мэдэгдэх үүрэгтэй. Хаягаа өөрчилснөө мэдэгдээгүй хэргийн оролцогчид мэдэгдэх хуудсыг түүний сүүлчийн хаягаар хүргүүлж, зохих иргэн, албан тушаалтанд хүлээлгэн өгөх бөгөөд түүнийг хүргэсэнд тооцно. 
Мэдэгдэх хуудсыг хүлээн авсан хэргийн оролцогч
, бусад оролцогч хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр шүүхэд ирээгүй бөгөөд түүнийг зайлшгүй ирүүлэх шаардлагатай бол шүүгчийн захирамжаар албадан ирүүлж, хууль тогтоомжид заасан хариуцлага хүлээлгэнэ.

34. Захиргааны хэргийн шүүхэд нэхэмжлэл гаргасан этгээд нэхэмжлэлээс татгалзах болох уу? 

Нэхэмжлэгч хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны аль ч үе шатанд нэхэмжлэлээсээ татгалзах эрхтэй. Нэхэмжлэгч нэхэмжлэлээсээ татгалзсанаа бичгээр илэрхийлэх бөгөөд шүүх хуралдааны явцад нэхэмжлэлээсээ татгалзвал хуралдааны ажиллагааг дуусгаж, шүүх хуралдааны тэмдэглэлд тусгаж, гарын үсэг зуруулна. Нэхэмжлэлээсээ татгалзсан этгээд уг асуудлаар дахин нэхэмжлэл гаргах эрхээ алдах бөгөөд энэ нь бусад этгээд уг асуудлаар бие даасан нэхэмжлэл гаргахад саад болохгүй. Шүүгч нэхэмжлэгчийн нэхэмжлэлээсээ татгалзсаныг баталж хэргийг хэрэгсэхгүй болгох тухай захирамж гаргаж, захиргааны хэргийн шүүхийн зардал, улсын тэмдэгтийн хураамжийн асуудлыг шийдвэрлэнэ.

35. Хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрсөн тохиолдолд яах вэ? 
Хариуцагч нэхэмжлэлийн шаардлагыг бүрэн хэмжээгээр хүлээн зөвшөөрч, энэ нь бусад этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндөхөөргүй, хуульд харшлаагүй байвал шүүгч хариуцагчийн зөвшөөрлийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгох тухай захирамж гаргана. Энэхүү захирамжийг захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрийн нэгэн адил журмаар биелүүлнэ. Шүүгч захирамж гаргахдаа захиргааны хэргийн шүүхийн зардал, улсын тэмдэгтийн хураамжийн асуудлыг шийдвэрлэнэ.

36. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны явцад нэхэмжлэгч, хариуцагч эвлэрэх боломжтой юу? 
Нэхэмжлэгч, хариуцагч харилцан буулт хийж, нэхэмжлэлийн шаардлагыг өөрчлөх, шаардлагыг биелүүлэх арга замаа тодорхойлох зэргээр хоорондоо тохиролцож эвлэрлийн гэрээ байгуулж, маргаанаа дуусгавар болгож болно.

Нэхэмжлэгч, хариуцагч нар нь эвлэрсэн тохиролцоогоо бичгээр илэрхийлж, гарын үсгээ зурсан байна. Шүүх хуралдааны явцад эвлэрвэл хуралдааны тэмдэглэлд тусгаж, гарын үсэг зуруулна.

Нэхэмжлэгч, хариуцагч хоёрын эвлэрсэн нь хуульд харшлаагүй, эсхүл бусад этгээдийн эрх, эрх чөлөө, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хөндөөгүй нь тогтоогдвол шүүгч эвлэрлийг баталж, хэргийг хэрэгсэхгүй болгох тухай захирамж гаргаж, захиргааны хэргийн шүүхийн зардал, улсын тэмдэгтийн хураамжийн тухай асуудлыг шийдвэрлэнэ. Дээр дурдсаны дагуу эвлэрсэн бол уг маргааныг захиргааны шүүх дахин авч хэлэлцэхгүй.

37. Захиргааны хэргийн шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагыг нэгтгэж, эсхүл тусгаарлаж болох уу? 
Аль нэг захиргааны хэргийн шүүхийн хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд тухайн маргаантай хэрэг байгаа, эсхүл нэг нэхэмжлэгчээс өөр өөр хариуцагчид гаргасан нэхэмжлэлтэй хэд хэдэн хэргийг шүүх нэг ажиллагаагаар нэгтгэн хэлэлцэж болно. Нэгтгэн гаргасан, эсхүл хэд хэдэн нэхэмжлэгч гаргасан буюу хэд хэдэн хариуцагчид холбогдуулан гаргасан нэхэмжлэлийн шаардлагатай нэг буюу хэд хэдэн хэргийг шүүгчийн захирамжаар тусгаарлаж болно.

38. Ямар тохиолдолд захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх вэ? 
Захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлж болохгүй нөхцөл байдал байгаа
эсхүл хуульд тусгайлан зааснаас бусад тохиолдолд шүүгч хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгчийн хүсэлтээр захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлнэ. Хэм  хэмжээний актын биелэлтийг зөвхөн хуульд заасан үндэслэлээр түдгэлзүүлж болно.

39. Захиргааны актын биелэлтийг ямар тохиолдолд түдгэлзүүлж болохгүй вэ? 
Захиргааны актын биелэлтийг дараах тохиолдолд түдгэлзүүлж болохгүй.

  1. Захиргааны актын биелэлтийг түдгэлзүүлэх нь бусдын амь нас, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд ноцтой, хуулийн этгээд эсхүл нийтийн ашиг сонирхолд илт хохирол учруулахаар бол;
  2. Хүн хуулийн этгээдээс албан татвар, төлбөр, хураамж гаргуулах тухай шийдвэр бол;
  3. Захиргааны журам зөрчсөн этгээдэд хариуцлага хүлээлгэсэн болуг зөрчлийг таслан зогсоох тухай захиргааны хяналтын байгууллага, албан тушаалтны шийдвэр бол;
  4. Хууль тогтоомжид заасан тохиолдолд үл маргалдах журмаар биелүүлэх бол;

40. Захиргааны хэргийн шүүх нэхэмжлэл хүлээж авсанаас хойш хэд хоногийн дотор шийдвэрлэдэг вэ? 
Захиргааны хэргийн шүүх нэхэмжлэлийг хүлээж авснаас хойш
7 хоногийн дотор хэрэг үүсгэх эсэхийг шийдвэрлээд хэрэг үүсгэснээс хойш 60 хоног хянан шийдвэрлэнэ.

41. Давж заалдах болон хяналтын шатны захиргааны хэргийн шүүхээс дахин хэлэлцүүлэхээр анхан шатны захиргааны хэргийн шүүхэд буцаасан бол уг хэргийг хэд хоногийн дотор шийдвэрлэх вэ? 
Анхан шатны захиргааны хэргийн шүүх уг хэргийг  хүлээн авснаас хойш 30 хоногийн дотор хянан шийдвэрлэнэ.

42. Захиргааны хэрэг хянан шийдвэрлэх хугацааг сунгаж болох уу? 
Шаардлагатай тохиолдолд хэрэг хянан шийдвэрлэх хугацааг сунгаж болно. Захиргааны хэргийн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөлгөөнөөс 30 хүртэл хоногоор нэг удаа сунгаж болно. 2 дахь удаагаа сунгахаар бол  15 хоногоор сунгаж болно.

43. Шүүх хуралдаан болохыг яаж мэдэх вэ?
Захиргааны хэргийг шүүх хуралдаанаар хянан хэлэлцэхэд хангалттай нотлох баримт цугларсан гэж үзсэн, эсхүл хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны хугацаа дууссан, түүнчлэн шаардлагатай бусад тохиолдолд шүүх хуралдааныг хэзээ, хаана болохыг урдчилсан хэлэлцүүлгийн журмаар товлож, долоо түүнээс доошгүй хоногийн өмнө зарлажхэргийн оролцогч, бусад оролцогчид хурлын товыг мэдэгдэнэ. Хэргийн оролцогч шүүх хуралдааны товыг шүүхээс лавлах үүрэгтэй.

44. Ямар тохиолдолд 3 шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэй, ямар тохиолдолд 1 шүүгч хэргийг хянан шийдвэрлэдэг вэ? 
Дараах
хэргийг 3 шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.

1. анхан шатны шүүхийн шийдвэрийг давж заалдах эсхүл хяналтын шатны шүүхээс хүчингүй болгож дахин хэлэлцүүлэхээр буцаасан.

2. Захиргааны хэм хэмжээний акттай холбоотой,

3. Тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөр шүүх бүрэлдэхүүнтэй шийдвэрлэхээр тогтоосон

45. Давж заалдах шатанд хэдэн шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэй хэргийг шийдвэрлэх вэ? 
Давж заалдах шатны журмаар хэргийг 3 шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.

46. Хяналтын шатанд хэдэн шүүгч оролцох вэ? 
Хяналтын журмаар хэргийг Улсын дээд шүүх 5 шүүгчийн бүрэлдэхүүнтэйгээр хянан шийдвэрлэнэ.

47. Иргэдийн төлөөлөгч Захиргааны хэргийн шүүхэд ямар эрх үүрэгтэй оролцох вэ? 
Иргэдийн төлөөлөгч дараах эрх эдэлнэ.
- Шүүхийн байранд хэргийн материалтай танилцах, түүнээс тэмдэглэл хийх
- Нотлох баримт шинжлэхэд оролцох 
- Хэргийн оролцогч, тэдгээрийн төлөөлөгч, өмгөөлөгч, гэрч, шинжээчид асуулт тавих
- Нэмэлт нотлох баримт цуглуулах талаар хүсэлт гаргах

Иргэдийн төлөөлөгч дараах үүрэгтэй.
- Хэргийн үйл баримт, захиргааны үйл ажиллагаа үндэслэлтэй эсэх талаар талаар  дүгнэлт гаргах
-Өөрт нь итгэмжлэн мэдэгдсэн төр, байгууллага, хувь хүний нууцтай холбоотой асуудлыг задруулахгүй байх 
- Шүүх хуралдааны дэгийг сахин биелүүлэх

48. Гэрч гэж хэн бэ? 
Хэргийн талаар ач холбогдол бүхий байдлыг мэдэж байгаа этгээдийг гэрч гэнэ.

49. Гэрч ямар үүрэгтэй вэ? 

Гэрчээр дуудагдсан этгээд шүүхэд заавал хүрэлцэн ирэх ба үнэн зөв мэдүүлэг өгөх үүрэгтэй.

50. Шүүх хуралдааны тэмдэглэлд юу тусгагдсан байх ёстой вэ? 
Шүүх хуралдааны тэмдэглэлд хуралдааныг хэзээ,хаана хийсэн, эхэлсэн, дууссан цаг, шүүх бүрэлдэхүүн буюу шүүгч, шүүх хуралдааны
оролцогчийн ургийн овог, эцэг/эх/-ийн нэр, өөрийн нэр, хаяг, ирц болон тэдэнд эрх, үүргийг тайлбарласан байдал, шүүх хуралдаанд оролцогчийн тайлбар, гэрчийн мэдүүлэг, нотлох баримтыг шинжилсэн байдал, шүүх бүрэлдэхүүн, шүүгчээс захиргааны хэргийн талаар асууж тодруулсан байдал, тусгай саналын товч утга, шүүхийн шийдвэрийн агуулга, түүнд гомдол гаргах хугацаа, журмыг тайлбарласан талаар бичнэ. Шүүх хэрэлдээныг дуу дүрсний бичлэгээр баталгаажуулна.

51. Шүүх хуралдааны тэмдэглэл хэд хоногийн дотор бэлэн болсон байх ёстой вэ? 
Шүүх хуралдаан дууссан өдрөөс хойш 7 хоногийн дотор тэмдэглэл
ийг бэлэн болгох ба түүнд шүүх хуралдаан даргалагч, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга гарын үсэг зурна.

52. Хэргийн оролцогчид шүүх хуралдааны тэмдэглэлтэй танилцаж болох уу? 
Хэргийн оролцогчид шүүх хуралдааны тэмдэглэлтэй танилцаж болно. Шүүх хуралдааны тэмдэглэл алдаатай 
Шүүх хуралдааны тэмдэглэл алдаатай
, дутуу бичигдсэн бол шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн өөрийн санаачлагаар, эсхүл шүүх хуралдааны оролцогчийн хүсэлтээр 3 хоногийн дотор засвар хийж, энэ тухай тэмдэглэлд тусгаж, шүүх хуралдаан даргалагч гарын үсэг зурж баталгаажуулна.

53. Захиргааны хэргийн шүүхийн шийдвэрт засвар оруулж болох уу? 
Анхан шатны шүүхийн шийдвэр болон магадлал, тогтоолд үг, үсэг, тооны зэрэг илэрхий алдаа байгаа бол тухайн шийдвэрийг гаргасан шүүгч, шүүх бүрэлдэхүүн залруулга хийж болно.

3 дугаар зүйл. Улсын тэмдэгтийн хураамж

Төрийн зохих байгууллагаас эрх олгох, эрх шилжихтэй холбогдсон баримт бичиг олгох буюу бүртгэх, гэрээ хэлцэл, баримт бичгийг батлан гэрчлэх, иргэний бүртгэл хийх, шүүхээс эрх зүйн маргааныг шийдвэрлэхтэй холбогдсон үйлчилгээ үзүүлсний төлөө зохих этгээдээс төлж байгаа мөнгөн хөрөнгийг улсын тэмдэгтийн хураамж /цаашид "хураамж" гэх /гэнэ.

4 дүгээр зүйл. Хураамж төлөгч

Энэ хуульд заасан хураамж төлөх үйлчилгээгээр үйлчлүүлж байгаа Монгол Улсын иргэн, гадаадын иргэн, харьяалалгүй хүн болон аж ахуйн нэгж, байгууллага нь хураамж төлөгч байна.

5 дугаар зүйл. Хураамж хураах үйлчилгээний төрөл

Хураамжийг дор дурдсан үйлчилгээнд хураана:

1/ шүүхээс эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлэх;

2/ нотариатын үйлчилгээ үзүүлэх;

3/иргэний гэр бүлийн байдлын бүртгэл хийх, паспорт, зөвшөөрөл, виз олгох;

4/ консулын үйлчилгээ үзүүлэх;

5/ тээврийн болон өөрөө явагч хэрэгслийг бүртгэх, жолоодох зөвшөөрөл олгох;

6/ буу бүртгэх; II сонин, сэтгүүл бүртгэх; 8/ аж ахуйн нэгж, байгууллагыг бүртгэх;

9/ гадаадын байгууллагын төлөөлөгчийн газар ажиллуулах, гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгж байгуулах зөвшөөрөл олгох;

10/тодорхой мэргэжил, тусгай зөвшөөрөл шаардах үйлдвэрлэл, үйлчилгээ явуулах зөвшөөрөл олгох;

11/ шинэ бүтээл.бүтээгдэхүүний загварт патент, барааны тэмдэг, газар зүйн заалтад гэрчилгээ олгох, патентыг хүчинтэй байлгах болон лицензийн гэрээ бүртгэх; /Энэ заалтад 2003 оны 05 дугаар сарын 02-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт орсон/

12/ зохиогчийн эрхэд хамаарах бүтээлийг бүртгэх;

13/ үнэт цаасны үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрөл олгох, бүртгэх;

ТЭМДЭГТИЙН ХУРААМЖИЙН ХЭМЖЭЭ

7 дугаар зүйл.Шүүхээс эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлэхэд хураах тэмдэгтийн хураамжийн хэмжээ

7.1.Эрх зүйн маргааныг хянан шийдвэрлүүлэхээр өргөдөл, гомдол, нэхэмжлэл шүүхэд гаргах болон шүүхээс баримт бичиг олгоход дор дурдсан хэмжээгээр тэмдэгтийн хураамж хураана:

7.1.1.эд хөрөнгийн чанартай үнэлж болох нэхэмжлэлд нэхэмжлэлийн үнийн дүнгээс хамаарч тэмдэгтийн хураамж нь дараах хэмжээтэй байх:

Нэхэмжлэлийн үнийн дүн /төгрөгөөр/ Хураамжийн хувь, хэмжээ /төгрөгөөр/
0-130 000 4550 төгрөг.
130 001-650 000 4550 төгрөг дээр 130 000 төгрөгөөс давсан дүнгийн 3 хувийг нэмнэ.
650 001-1 300 000 20150 төгрөг дээр 650 000 төгрөгөөс давсан дүнгийн 2.4 хувийг нэмнэ.
1 300 001-13 000 000 35750 төгрөг дээр 1 300 000 төгрөгөөс давсан дүнгийн 1.6 хувийг нэмнэ.
13 000 001-ээс дээш 222950 төгрөг дээр 13 000 000 төгрөгөөс давсан дүнгийн 0.5 хувийг нэмнэ.

/Энэ заалтыг 2011 оны 06 дугаар сарын 09-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан/

7.1.2.эд хөрөнгийн бус, түүнчлэн үнэлэх боломжгүй нэхэмжлэлд 70 200 төгрөг;

/Энэ заалтад 2011 оны 06 дугаар сарын 09-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан/

7.1.3.хэрэгт байгаа нотлох баримтын хуулбар, түүнчлэн шүүхийн шийдвэр, магадлал, шийтгэвэр, гүйцэтгэх хуудас дахин олгоход хуудас тутамд 100 төгрөг.

/Энэ заалтад 2011 оны 06 дугаар сарын 09-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт оруулсан/

2. Шүүх хуульд заасны дагуу өргөдөл, гомдол, нэхэмжлэл гаргагчдын эд
хөрөнгийн байдлыг харгалзан хураамж төлөх хугацааг хойшлуулж, тэднийг
хураамжаас чөлөөлөх буюу төлөх хураамжийн хэмжээг багасгаж болно.

Иргэдээс шүүхэд ирүүлсэн нэхэмжлэлийг хүлээн авах, хүлээн авахаас татгалзах, иргэний хэрэг үүсгэх, хэрэгхянан шийдвэрлэх хугацаа, нэхэмжлэлийг хариуцагчид гардуулах ажиллагаа

Шүүгчийн туслах, нэхэмжлэлийг хүлээж авахдаа түүний бүрдүүлбэр бүрэн эсэх, загвар стандарт нийцэж байгааг хянан үзэж авах ба нэхэмжлэлийг бүртгэн авч харъяалах шүүгчид хүлээлгэн өгнө.

Шүүгч нэхэмжлэлийг хүлээн авч иргэний хэрэг үүсгэх болон үүсгэхээс татгалзах үндэслэлүүдийг хянан үзнэ.

Иргэний хэрэг үүсгэх үндэслэл

Шүүх дараахь үндэслэлээр иргэний хэрэг үүсгэж болно.

1.  Эдийн ба эдийн бус баялагтай холбоотой эрх нь зөрчигдсөн тухай эрх зүйн харилцаанд
оролцогч этгээдээс гаргасан нэхэмжлэл;

2.  Бусдын эрх,  эрх чөлөө,  ашиг сонирхлыг хамгаалж шүүхэд мэдүүлэх эрх нь хуулиар
олгогдсон этгээдээс гаргасан нэхэмжлэл;

3. Онцгой   ажиллагааны   журмаар   хянан   шийдвэрлүүлэхээр   хуульд  заасан   асуудлаар сонирхогч этгээдээс гаргасан хүсэлт;

4. Захиргааны   хэрэг   хянан   шийдвэрлэх   тухай   хуулийн   4.1,   4.2-т   зааснаас   бусад байгууллага, албан тушаалтны үйл ажиллагаа болон тэдгээрийн гаргасан захиргааны актын талаар гаргасан гомдол;

5. Хуульд заасан бусад үндэслэл
Иргэний хэрэг үүсгэхээс татгалзах үндэслзл

1. Иргэний   хэрэг   хянан   шийдвэрлэх   тухай   хуулийн   13   дугаар   зүйлд   заасан   хэргийн харъяалал зөрчсөн

2.  Шүүхийн харъяалал зөрчсөн

3.  Шүүхээс гадуур урьдчилан шийдвэрлүүлэх талаар хуульд заасан журмыг нэхэмжлэгч
зөрчсөн ба энэ журмыг хэрэглэх боломжтой

4.  Нэхэмжлэгч эрх зүйн бүрэн чадамжгүй байвал

5.  Нэхэмжлэгчийг төлөөлөх бүрэн эрхгүй этгээд нэхэмжлэл гаргасан

6. нэхэмжлэлд  дурьдсан   үйл  баримт  зохигчийн   гэм   буруугийн  талаар  хуулийн  хүчин төгөлдөр    шүүхийн   болон   арбитрын    шийдвэр   эсхүл   нэхэмжлэлийг   хүлээн   авахаас татгалзсан, түүнчлэн хэргийг хэрэгсэхгүй болгосон хуулийн хүчин төгөлдөр шүүхийн болон арбитрын шийдвэр буюу шүүхийн тогтоол, шүүгчийн захирамж байгаа

7. зохигчийн   маргаж  байгаа   зүйл   ба   түүний   үндэслэлийн  талаарх  өөр   хэргийг  шүүх шийдвэрлэж байгаа

8.  уг нэхэмжлэлтэй холбоотой хэргийг эрүүгийн жэурмаар шалгаж байгаа эсэх

9.  хариуцагчийн хаяг тодорхойгүй

10. зохигч болох хүн нас барсан, хуулийн этгээд татан буугдсан тохиолдолд маргаж байгаа шаардлага буюу маргаантай үүрэг нь эрх залгамжлагчил шилжээгүй

11. нэхэмжлэлийн бүрдүүлбэр хангаагүй бол

Дээрх   үндэслэлийн   аль   нэг   тогтоогдвол   нэхэмжлэлийг  хүлээн   авахаас   татгалзаж   шүүгч захирамж  гаргана.  Уг  захирамжиндаа  нэхэмжлэлийг хүлээн  авахад  гарч  буй  зөрчлийг хэрхэн засахыг зааж өгнө.

Шүүгч нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах үндэслэл тогтоогдоогүй бол иргэний хэрэг үүсгэж

хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааг явуулна.

Хэрэг үүсгэсэн шүүгчийн ажиллагаа гэдэгт зохигч, гуравдагч этгээд, тэдгээрийн төлөөлөгч буюу

өмгөөлөгчид шаардлага буюу татгалзлаа үндэслэж буй нотлох баримтаа өөрөө гаргаж нотлох

үүрэгтэйг танилцуулж, эдлэх эрхийг тайлбарлан өгөх, нэхэмжлэлийн хувийг хариуцагчид гардуулах

хэргийн  оролцогчийн  гаргасан хүсэлтийг шүүх үндэслэлтэй  гэж үзвэл хүлээн  авч  гэрч  асуух, шинжээч томилох, туршилт, үзлэг хийх, таньж олуулах гэх мэт ажиллагааг явуулахыг хэлнэ.

Шүүгч нэхэмжлэлийг хүлээн авахаас татгалзах үндэслэл тогтоогдоогүй бол нэхэмжлэлийг хүлээн

авсан өдрөөс хойш 7 хоногийн дотор хэрэг үүсгэх тухай захирамж гаргаж хэрэг хянан шийдвэрлэх

ажиллагааг явуулна.

Хэрэг үүсгэсэн шүүгч дараахь ажиллагааг явуулдаг

-   зохигч,   гуравдагч   этгээд,   тэдгээрийн   төлөөлөгч   буюу   өмгөөлөгчид   шаардлага   ба татгалзлаа  үндэслэж буй  нотлох баримтаа  өөрөө гаргаж нотлох үүрэгтэйг танилцуулж, эдлэх эрхийг тайлбарлан өгөх,

- нэхэмжлэлийн хувийг хариуцагчид гардуулах

-  хэргийн оролцогчдоос хүсэлт гаргасан бөгөөд Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх
тухай хуулийн 38 дугаар зүйлийн 38.6-д зааснаар хэргийг хянан шийдвэрлэхэд зайлшгүй
шаардлагатай нотлох баримт нь төр байгууллага, хувь хүний нууцтай холбоотой, өөр улс,
орон нутагт байгаа учраас зохигч тэдгээрийг өөрөө олж авах боломжгүй, түүнчлэн туршилт,
үзлэг хийх, таньж олуулах, шинжилгээ хийлгэх, гэрчийн мэдүүлэг авах тохиолдолд нотлох
баримтыг шүүх бүрдүүлнэ.

Хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагааны хугацаа

-  Иргэдээс ирүүлсэн нэхэмжлэлийг шүүгч хүлээн авч иргэний хэрэг үүсгэсэн өдрөөс хойш 60 хоногт

-  давж заалдах болон хяналтын шатны шүүхээс хэргийг дахин хэлэлцүүлэхээр ирүүлсэн бол шүүгч
хэргийг хүлээж авснаас хойш 30 хоногийн дотор тус тус хянан шийдвэрлэнэ.

Шаардлагатай гэж үзвэл дээрх хугацааг тухайн шүүхийн шүүгчдийн зөвлөгөөнөөс нэг удаа 30 хүртэл хоногоор сунгаж болно.

Нэхэмжлэлийг хагриуцагчид гардуулах

Хэрэг үүсгэсэн өдрөөс хойш хариуцагчид нэхэмжлэлийн хувийг гардуулахдаа нийслэлд 7 хоногийн, орон нутагт 14 хоногийн дотор тус тус гардуулна.

Хариуцагч нь шүүхээс нэхэмжлэлийн хувийг гардаж авнаас хойш 14 хоногийн дотор эсхүл шүүгчийн тогтоосон хугацаанд нэхэмжлэлийн шаардлагыг зөвшөөрсөн, эсхүл татгалзасан тухай тайлбар, түүнийг нотлох баримтыг шүүхэд ирүүлэх үүрэгтэй байна. Харин нэхэмжлэлийг хүлээн авсан боловч зөвшөөрсөн болон татгалзасан хариу тайлбараа хугацаандаа ирүүлэх үүргээ биелүүлээгүй бол нэхэмжлэлийн шаардлагыг хүлээн зөвшөөрсөнд тооцож хэргийг хянан шийдвэрлэдэг болохыг анхаарах нь хэрэгтэй юм.

Захиргааны хэргийн шүүхэд гаргах нэхэмжлэлийн загварууд

Загвар-1

Булган аймаг дахь захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргах нь :

Нэхэмжлэгчийн хаяг: Булган сумын 4 дүгээр багийн 2А-5-6 тоотод оршин суух Доржийн Дулмаа,холбоо барих утас гар 99750236

Хариуцагчийн хаяг: Булган сумын иргэний бүртгэлийн албаныулсын бүртгэгч Д.Дондог, утасны дугаар 86203636

Нэхэмжлэлийн шаардлага. Захиргааны акт илт хууль бус болохыг тогтоолгох тухай

Нэхэмжлэлийн үндэслэл:Миний бие 2010 оноос Булган сумын иргэн Цэцгээтэй нэг гэрт хэсэг хугацаанд хамтран амьдарсан боловч гэрлэлтээ албан ёсоор бүртгүүлээгүй гэрлэлтийн гэрчилгээ аваагүй юм.

2019 оны 12 сарын 29-нд урьд өмнө нь гэрлэж байгаагүй тухай тодорхойлолтоо гаргуулахаар Аймгийн Иргэний бүртгэлийн албанд хандахад 2011 онд Цэцгээтэй гэрлэж байсангэрлэлтийн 60 тоот гэрчилгээ авсан гэсэн бүртгэл гарч ирсэнийг шүүлгэж үзэхэд иргэн Цэцгээ нь Булган сумын иргэний бүртгэлийн ажилтнаас надад мэдэгдэлгүй гэрлэлтийн гэрчилгээг бичиг баримт бүрдүүлэлгүй, миний зөвшөөрөлгүй авсан болох нь мэдэгдсэн.

Булган сумын иргэний бүртгэлийн улсын бүртгэгч нь надад мэдэгдэлгүй, өргөдөл баримт бичгийг бүрдүүлэлгүй гэрлэлтийн бүртгэл хийж миний эрх хууль ёсны ашиг сонирхолд ноцтойгоор халдсан байх бөгөөд Захиргааны ерөнхий хуулийн 47 дугаар зүйлийн 47.1.6-д “иргэн хуулийн этгээдийн эрх хууль ёсны ашиг сонирхолд халдах хуульд заасан үндэслэл байгаагүй бол тухайн акт илт хууль бус болох” гэж заасны дагуу Булган сумын иргэний бүртгэлийн ажилтны гэрлэлт бүртгэсэн үйл ажиллагаа илт хууль бус болохыг тогтоож өгнө үү

Улсын бүртгэлийн ерөнхий хуулийн 22 дугаар зүйлийн 22.2-т Иргэний улсын бүртгэлтэй холбогдсон маргааныг шүүх шийдвэрлэнэ гэж, Захиргааны хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 14.3-т “Шүүхэд шууд хандахаар хуульд заасан бол тухайн хуульд заасан хугацаанд, хэрэв хугацаа заагаагүй бол шийдвэрийг мэдэгдсэнээс хойш 30 хоногийн дотор шүүхэд нэхэмжлэл гаргана” гэж тус тус заасны дагуу шүүхэд шууд хандсан болно.

Нэхэмжлэлд : 1. Гэрлэж байсан тухай тодорхойлолтын хуулбар

2.  Сумын иргэний бүртгэлийн ажилтны тодорхойлолт

3.  Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт зэргийг хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан                   Д.Дулмаа

 

 

Булган аймаг дахь захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргах нь :

Загвар-2

Нэхэмжлэгчийн хаяг: Булган сумын 4 дүгээр багийн 2А-5-6 тоотод  оршин суух

Доржийн Дулмаа , холбоо барих утас гар 99750236 гэр 23266

Хариуцагчийн хаяг: Татварын улсын байцаагч Д.Дондог

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Захиргааны актаар тавигдсан төлбөрийн хэмжээг багасгуулах тухай

Нэхэмжлэлийн үндэслэл:Миний бие 2010 оноос хувийн автомашин эзэмшдэг бөгөөд ажил хөдөлмөр эрхэлдэггүй өрхийн орлого багатайн улмаас 2015 оны татвараа төлөөгүй байсан .

Гэтэл татварын байцаагч Дондог 2018 онд дээрхи зөрчилд акт тавихдаа машины татвар 44 мянган төгрөг дээр хугацаа хэтэрсэн хоног тутамд 0.05 хувиар бодож 300 мянган төгрөгийн алданги тооцож нийт 344 мянган төгрөгийн акт бичсэнийг 2018 оны 12 дугаар сарын 28-нд мэдээд энэ актыг эс зөвшөөрч Татварын маргаан таслах зөвлөлд 2019 оны 1 дүгээр сарын 10-нд хандаж гомдлоо гаргасан боловч татварын байцаагчийн акт үндэслэлтэй гэсэн хариу өглөө. Миний бие автомашины 1 жилийн татвар 44000 төгрөгийг төлөөгүй нь үнэн боловч алданги хэтэрхий өндөр тооцсоныг зөвшөөрөхгүй байна. Иймд татварын байцаагчийн актаар тавигдсан төлбөрөөс алдангийг хуульд нийцсэн эсэхийг хянаж хасан төлбөрийн хэмжээг багасгаж өгнө үү.

Нэхэмжлэлд :

1. Татварын байцаагчийн 2006 оны 12 дугаар сарын 10-ны өдрийн 36 дугаар акт

2. Булган   аймгийн   татварын   хэлтэсийн   дэргэдэх   татварын   маргаан   таслах комиссын 2007 оны 1 дүгээр сарын 30-ны өдрийн 13 дугаар шийдвэр

З. Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан                        Д.Дулмаа

 

 

Булган аймаг дахь захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргах нь :

Загвар-3

Нэхэмжлэгчийн хаяг: Булган сумын 4 дүгээр багийн 2А-5-6 тоотод оршин

суух Доржийн Дулмаа , холбоо барих утас гар 99750236 гэр 23266

Хариуцагчийн хаяг: Булган аймгийн нийгммийн даатгалын хэлтэст Нийгмийн

Даатгалын байцаагч Д.Дондог

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Захиргааны акт гаргахыг даалгах тухай

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Миний бие улсад 28 жил ажиллаад 2019 оны 1 сарын 20-нд 55 нас хүрч тэтгэвэрээ тогтоолгосон юм. Нийгмийн даатгалын байцаагч Дондог нь миний тэтгэвэрийг 22 жил ажилласнаар тогтоож , 6 жилийн тэтгэвэрийг тогтоож өгөлгүй орхигдуулсаныг 2019 оны 4 сард тэтгэвэрээ авахдаа мэдэж энэ талаар байцаагчид хэлсэн боловч хөдөлмөрийн дэвтэр дэх тамганы дардас бүдэг тул энэ 6 жилд тэтгэвэр тогтоох боломжгүй гэсэн хариу өгсөн .

Дээрх 6 жилийн ажиллаж байх үеийн цалингийн түүврийг аймгийн архиваас шүүж гаргаж өгсөн боловч мөн л тэтгэвэрийг тогтоож өгөөгүй тул 2019 оны 5 сард Нийгмийн даатгалын хэлтэсийн дэргэдэх Гомдлын шаардлагын зөвлөлд гомдлоо гаргасан боловч хариу өгөлгүй өдий хүрлээ.

Иймд хөдөлмөрийн дэвтэрт ямарч зөрчилгүй байхад Булган аймгийн нийгмийн даатгалын байцаагч Дондог нь хууль бусаар 6 жилд ноогдох тэтгэвэрийг минь тогтоож өгөхгүй иргэн миний эрх ашгийг хохироож байгаа тул миний 6 жилд ногдох тэтгэвэрийг тогтоож олгохгүй байгаа тэтгэвэрийн байцаагчийн эс үйлдэхүй хууль бус болохыг тогтоон тэтгэвэрийн зөрүүг нөхөн олгохыг даалгасан шийдвэр гаргаж өгнө үү.

Нэхэмжлэлд: Хөдөлмөрийн дэвтэр, нийгмийн даатгалын дэвтрийн хуулбар, улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт, 6 жилийн цалингийн түүвэр зэргийг хавсаргав

Нэхэмжлэл гаргасан                      Д.Дулмаа

 

 

Булган аймаг дахь захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргах нь :

Загвар-4

НДБайцаагчийн хууль бус эс үйлдэхүйг тогтоож, хохирол төлүүлэх тухай

Нэхэмжлэгчийн хаяг: Булган сумын 4 дүгээр багийн 2А-5-6 тоотод оршин суух Доржийн

Дулмаа , холбоо барих утас гар 99750236 гэр 23266

Хариуцагчийн хаяг: Булган аймгийн нийгмийн даатгалын хэлтэст Нийгмийн

Даатгалын байцаагч Д.Дондог

Нэхэмжлэлийн шаардлага: НДБайцаагчийн хууль бус эс үйлдэхүйг тогтоож, хохирол төлүүлэх тухай

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Доржийн Дулмаа миний бие Орхон сумын Чойбалсанч нэгдэлд 1957 -1991 онуудад малчин, саальчнаар ажиллаж байгаад 1991 онд өндөр насны тэтгэвэрт гарсан юм. 2019 онд тэтгэвэрийн материалаа шүүлгэж үзэхэд тэтгэвэр улсад 23 жил ажилласнаар тогтоогдоод олгогдож байсныг мэдэж 2019 онд Булган аймгийн сум дундын иргэний хэргийн анхан шатны шүүхэд нэхэмжлэл гаргаж дээрх тэтгэвэр тооцогдсон 23 жилээс гадна ажилласан хугацаанд оруулаагүй дутуу тооцогдсон болон огт ороогүй байсан нийт 9 жил 5 сар 10 хоногийг тогтоолгон шүүхийн шийдвэрийн хувийг байцаагчдаа аваачиж өгсөн юм.

Гэтэл миний тэтгэвэр бараг нэмэгдээгүй болохоор нь тэтгэвэр бодолт нь буруу бодсон юм байх гээд Аймгийн НДХ-ийн гомдлын шаардлагын зөвлөлд гомдлоо 2019 оны 9 сард гаргасан боловч хариуг өгөөгүй 2 сар гаруй хугацаа өнгөрсөн тул Захиргааны хэргийн шүүхэд гомдол гаргаж байна.

Одоо 1991 оноос 2019 он хүртэлх хугацаанд тэтгэвэр тогтоон олгож байсан ажилласан жил болох 23 жил дээр СДШ-ийн 420 дугаар шийдвэрээр тогтоогдсон 9 жил 5 сар 10 хоногийг нэмүүлж нийт 32 жил 5 сар 10 хоног ажилласнаар тэтгэвэрээ тогтоолгож авмаар байна.

Нийгмийн Даатгалын хэлтэсийн тэтгэвэрийн байцаагчтай уулзаж тэтгэвэр бодолтын талаар асуухад шүүхийн тогтоосон ажилласан хугацааны аль хэсгийг ажилласан хугацаанд оруулах алийг оруулахгүйг НДбайцаагч мэддэг , шүүхийн шийдвэрийг хянаж үзэхэд 3 жил нь л тогтоогдож байгаа тул тэр 3 жилийг нэмж нийт 26 жил ажилласнаар тооцож уг хугацаанд тохирох тэтгэвэрийг танд олгож байгаа гэсэн байна.

Иймд Булган аймгийн нийгмийн даатгалын байцаагчийн Доржийн Дулмаа миний тэтгэвэр тогтоох ажилласан хугацааг буруу тооцсон буруутай үйл ажиллагааг тогтоон 2019 оны 9 сараас хойш дутуу олгогдсон тэтгэвэрийг нөхөн гаргуулж өгнө үү

Нэхэмжлэл гаргасан: Доржийн Дулмаа

АЖИЛЛАЖ БАЙСАН БАЙДАЛ ТОГТООЛГОХ НЭХЭМЖЛЭЛИЙН ЗАГВАР

БУЛГАН АЙМАГ ДАХЬ СУМ ДУНДЫН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН

АНХАН ШАТНЫ ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ НЬ:

2014.01.11                                                                                                     Булган сум

Нэхэмжлэгч: Булган аймгийн Сайхан сумын 4 дүгээр баг Агуйт гэх газар суух Боржигон овгийн

Ганбатын Энхсайхан

 

Нэхэмжлэлийн шаардлага: 1978 оны 2 сарын 15-ны өдрөөс 1990 оны 12 сарын 31-нийг дуустал

ажиллаж байсан байдлаа  тогтоолгох тухай

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Миний бие Ганбатын  Энхсайхан 1978 оны  2 сарын 15-ны өдөр Сайхан сумын "Их Эхлэл" нэгдэлд малчинаар орж 1990 оныг дуустал ажилласан бөгөөд хөдөлмөрийн дэвтэрээ үрэгдүүлсэн учир 1978 оны 2 сарын 15-ны өдрөөс 1990 оны 12 сарын 31-нийг дуустал ажиллаж байсан байдлыг минь тогтоож өгнө үү.

Нэхэмжлэл гаргасан:.......................... /Г.Энхсайхан/

Хавсаргасан материал:

- Иргэний үнэмлэхийн хуулбар нотариатаар батлуулсан 1 хуудас

- Хамт ажиллаж байсан 2 хүний тодорхойлолт 2 хуудас

- Архивын албаны лавлагаа 1 хуудас

- Баярын бичиг 1 хуудас

 

ГЭРЛЭЛТ ЦУЦЛУУЛАХ ТУХАЙ НЭХЭМЖЛЭЛИЙН ЗАГВАР


БУЛГАН АЙМАГ ДАХЬ СУМ ДУНДЫН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН АНХАН ШАТНЫ

ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ НЬ:

2020-01-01                                                                                                     Булган сум

Нэхэмжлэгч: Булган сум 4-р баг, 16 дугаар байрны......... ийн..... тоотод

суух, Боржигон овгийн Дашийн Цэнд

Харилцах утас :......... / гэр /.......................... / гар утас /

Хариуцагч: Булган сум 3-р баг...... ийн...... тоотод суух,  Монгол овгийн Баатарын Бат

Харилцах утас :.............. / гэр /.................... / гар утас

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Баатарын Батаас гэрлэлтээ цуцлуулах, насанд хүрээгүй 3 хүүхдээ өөрийн асрамжинд авах, 3 хүүхэддээ тэтгэлэг тогтоолгох

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Миний бие нь нөхөр Б.Доржтой 1990 онд танилцаж, гэр бүл болсон. Бидний хамтын амьдралын хугацаанд 1992-07-24-нд хүү Д.Батгэрэл, 1996-11-24-нд охин Д.Батцэцэг, 1999-05-14-нд хүү Д.Батболд нар төрсөн. Хамтын амьдралын эхний жилүүдэд бусдын адил сайхан л амьдарч байсан. Сүүлийн жилүүдэд нөхөр маань байнга архи ууж, архи уусан үед агсан согтуу тавьж, зоддог болсон. Миний хувьд 3 хүүхдээ бодож өнөөдрийг хүртэл амьдарч ирсэн. Одоо үүнээс хойш энэ хүнтэй хамт амьдарч чадахгүй. Иймээс гэрлэлтээ цуцлуулна, насанд хүрээгүй 3 хүүхдээ өөрийн асрамжинд авна. 3 хүүхэддээ тэтгэлэг тогтоолгоно. Бидний хооронд эд хөрөнгийн маргаан байхгүй.

Нэхэмжлэлдээ:

1. Гэрлэлтийн баталгааны хуулбар 1ш

2. Хүүхдийн төрсний гэрчилгээний хуулбар 3 ш

3. Багийн Засаг даргын ам бүлийн тодорхойлолт 1 ш

4. Хариуцагчид гардуулах нэхэмжлэлийн хувь зэргийг хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан:.......................... /Дашийн Цэндмаа/

 

ИРГЭНИЙГ ЭРХЗҮЙН ЧАДАМЖГҮЙД ТООЦУУЛАХ ТУХАЙ НЭХЭМЖЛЭЛИЙН ЗАГВАР


БУЛГАН АЙМАГ ДАХЬ СУМ ДУНДЫН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН АНХАН ШАТНЫ

ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ НЬ:

2020-01-01                                                                                                                 Дашинчилэн сум

Нэхэмжлэгч: Булган    аймгийн    Дашинчилэн    сумын    Иргэдийн
төлөөлөгчдийн хурал
Харилцах утас :......... / гэр /,........................ / гар утас /

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Батын Доржийг эрх зүйн чадамжгүйд тооцуулах

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Дашинчилэн сумын ИТХ-аас Монгол Улсын Их хурлын Сонгуулийн тухай хуулийн 6.5, Иргэний хуулийн 18.2, Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 141-143 дугаар зүйлд зааснаар Дашинчилэн сумын 3-р багийн иргэн Бат овогтой Доржийг эрх зүйн чадамжгүйд тооцсон шийдвэр гаргаж өгнө үү.

Нэхэмжлэлдээ:

1. Багийн засаг даргын тодорхойлолт 1 хуудас

2. Улсын тэмдэгтийн хураамжаас чөлөөлүүлэх тухай хүсэлт 1 хуудас

3. Сумын    ИТХ-ыг    төлөөлж    оролцох    төлөөлөгчийг    томилсон итгэмжлэл 1 хуудас

4. Шинжээч томилуулах тухай хүсэлт 1 хуудас зэргийг хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан:............................... /Дашийн Цэнд/

 


СУРАГГҮЙ АЛГА БОЛСОНД ТООЦУУЛАХ ТУХАЙ НЭХЭМЖЛЭЛИЙН ЗАГВАР


БУЛГАН АЙМАГ ДАХЬ СУМ ДУНДЫН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН АНХАН ШАТНЫ

ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ НЬ:

2020-01-01                                                                                                     Булган сум

Нэхэмжлэгч: Булган сум 4-р баг, 8 дугаар байрны........... ийн...... тоотод

суух, Боржигон овгийн Дашийн Цэнд

Харилцах утас :......... / гэр /,......................... / гар утас /

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Батын Доржийг сураггүй алга болсонд тооцуулах

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Миний бие нь нөхөр Б.Доржтой 1999 онд танилцаж, гэр бүл болсон. Бид 2003 оныг хүртэл хамт амьдарч байсан ба нөхөр маань 2003 оны 2 дугаар сард ОХУлс руу хувийн ажлаар яваад эргэж ирээгүй одоо хаана байгаа нь мэдэгдэхгүй сураг чимээгүй алга болсон 2003 онд нөхрийгөө алга болсон талаар Цагдаагийн байгууллагад хандаж эрж хайсан боловч өнөөдрийг хүртэл хэл сураг гарсангүй энэ талаар нөхрийн маань эцэг, эх ч мэдэж байгаа иймд сураггүй алга болсонд тооцож өгнө үү.

Нэхэмжлэлдээ:

1. Цагдаагийн байгууллагын тодорхойлолт 1 ш
2. Гэрлэлтийн гэрчилгээний хуулбар 1ш3. Б.Доржийн иргэний үнэмлэхний хуулбар 1ш
4. Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн банкны баримт 1ш
5. Өөрийн иргэний үнэмлэхний хуулбар зэргийг хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан:............................... /Дашийн Цэнд/

 

ХҮҮХЭД ҮРЧИЛСНИЙГХҮЧИНГҮЙД ТООЦУУЛАХ ТУХАЙ НЭХЭМЖЛЭЛИЙН ЗАГВАР


БУЛГАН АЙМАГ ДАХЬ СУМ ДУНДЫН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН АНХАН

ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ НЬ:

2020-01-01                                                                                                    Булган аймаг

Нэхэмжлэгч: Булган сум 4-р баг, 8 дугаар байрны........... ийн..... тоотод

суух, Боржигон овгийн Дашийн Цэнд

Харилцах утас :......... / гэр /,........................ / гар утас /

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Хүүхэд үрчилснийг хүчингүйд тооцуулах

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Миний бие нь 2005 оны 06 сарын 01-нд хүү Батыг төрүүлсэн тухайн үед би ОХУлсад суралцахаар явах гэж байсан тул өөрийн эцэг Дашд хүү Батыг үрчлүүлэн үлдээсэн юм. Одоо би сургуулиа төгсөөд ирсэн бөгөөд хүүгээ өөрийн асрамжинд авах хүсэлтэй байна, Миний эцэг одоо 65 настай ба хуулиар 60 наснаас дээш хүнд хүүхэд үрчлүүлэх нь хориотой байдаг юм байна иймд үрчлэлтийг хүчингүйд тооцож өгнө үү.

Нэхэмжлэлдээ:

1. Дашийн иргэний үнэмлэхний хуулбар 1 ш
2. Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн банкны баримт 1ш3. Үрчлэлтийн гэрчилгээний хуулбар 1 ш
4. Өөрийн иргэний үнэмлэхний хуулбар зэргийг хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан:............................... /Дашийн Цэнд/

 

ХҮҮХДИЙН ТЭТГЭЛЭГ ГАРГУУЛАХ ТУХАЙ НЭХЭМЖЛЭЛИЙН ЗАГВАР


БУЛГАН АЙМАГ ДАХЬ СУМ ДУНДЫН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН АНХАН

ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ НЬ:

2020-01-01                                                                                                     Булган сум

Нэхэмжлэгч: Булган сум 4-р баг, 8 дугаар байрны........... ийн..... тоотод

суух, Боржигон овгийн Дашийн Цэндмаа

Харилцах утас :......... / гэр /.......................... / гар утас /

Хариуцагч: Булган сум 3-р баг.......... ийн ......  тоотод суух, Монгол

овгийн Баатарын Бат

Харилцах утас :.............. / гэр /.................... / гар утас /

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Ц.Мандахын төрсөн эцэг нь Б.Бат мөн болох'ыг тогтоолгох, Б.Батаас хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулах

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Миний бие 1999 онд Б.Баттай танилцаж, гэр бүлийн харьцаатай байсан. Бидний дундаас 2001-02-02-нд хүү Ц.Мандах төрсөн. Б.Батын иргэний үнэмлэх зөрчилтэй байсан учир бид гэрлэлтийн баталгаагүй, өөрийн гэсэн орон байргүй эцэг эхийндээ амьдарч байсан. Тэрээр хүүгээ 1 нас хүрсний дараагаас биднийг эргэж тойрох нь эрс багассан. Одоо хүү маань 6 настай. Би өөрийн гэсэн ажил төрөлгүй, хүү маань одоо сургуульд орох болсон учир 2001-02-02-нд төрсөн хүү Ц.Мандахын төрсөн эцэг нь Б.Бат мөн болохыг тогтоож, Б.Батаас хүүхдийн тэтгэлэг гаргуулж өгнө үү.

Нэхэмжлэлдээ :

1. Хүүхдийн төрсний гэрчилгээний хуулбар 1 ш
2. Багийн Засаг даргын ам бүлийн тодорхойлолт 1 ш
3. Хүүхэд эрүүл бойжиж байгаа гэсэн эмчийн тодорхойлолт 1 ш 4. Иргэний үнэмлэхний хуулбар 1 ш
5. Нэхэмжлэл зэргийг хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан:............................... /Дашийн Цэндмаа/


 

ХАРИУЦАГЧИЙГ ЭРЭН СУРВАЛЖЛУУЛАХ ТУХАЙ НЭХЭМЖЛЭЛИЙН ЗАГВАР


БУЛГАН АЙМАГ ДАХЬ СУМ ДУНДЫН ИРГЭНИЙ ХЭРГИЙН АНХАН

ШҮҮХЭД НЭХЭМЖЛЭЛ ГАРГАХ НЬ:

2020-01-01                                                                                                    Булган сум

Нэхэмжлэгч: Дархан сум 4-р баг, 8 дугаар байрны.......... ийн...... тоотод

суух, Боржигон овгийн Дашийн Цэнд

Харилцах утас :......... / гэр /.......................... / гар утас /

Нэхэмжлэлийн шаардлага: Д.Тулгыг эрэн сурвалжлуулж, оршин суугаа хаягыг нь тогтоолгох

Нэхэмжлэлийн үндэслэл: Миний бие Д.Тулгатай 2007-02-15-нд зээлийн гэрээ байгуулж, 10.0 сая төгрөгийг сарын 5 хувийн хүүтэй, 3 сарын хугацаатай зээлдүүлсэн юм. Д.Тулга нь тухайн үед Булган сумын 3-р баг Зг-7-15 тоотод оршин сууж, Хүнсний зах дээр махны ченж хийдэг байсан. Зээлийн гэрээ байгуулж мөнгөө зээлж авснаас хойш 2 сар хүүгээ төлөөд тэрнээс хойш огт мөнгө төлөөгүй. Эхэндээ 2 хоногийн дараа, 3 хоногийн дараа гээд л яваад байдаг байсан. Одоо хаана оршин сууж байгаа нь мэдэгдэхгүй байгаа учир Д.Тулгыг эрэн сурвалжилж оршин суугаа хаягыг нь тогтоож өгнө үү. Д.Тулгын эхнэр Орхон трейд ХХК-нд ажилладаг байсан. Төрсен эгч нь 1-р 11 жилийн сургуульд багш хийдэг. Утас нь 99370026 гэсэн утастай. Иймд миний хүсэлтийг хангаж өгнө үү.

Нэхэмжлэлдээ

1. Зээлийн гэрээ 1 ш
2. Д.Тулгын гэрэл зургийн хуулбар 1 ш
3. Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримт зэргийг хавсаргав.

Нэхэмжлэл гаргасан:............................... /Дашийн Цэнд/

Шүүхэд иргэд яаж нэхэмжлэл гаргах, түүний бүрдүүлбэр, нэхэмжлэл бичих загвар ямар байх вэ?

Булган аймгийн анхан шатны шүүхэд гаргасан нэхэмжлэлийг  "Шүүхийн мэдээлэл лавлагааны ажилтан болон тухайн үед нэхэмжлэл хүлээн авч байгаа шүүгчийн туслах "Шүүхийн мэдээлэл лавлагааны алба"-ны өрөөнд ажлын цагаар хүлээж авна. Нэхэмжлэлийг хүлээж авахдаа түүний бүрдүүлбэр бүрэн эсэх, загвар стандарт нийцэж байгааг хянан үзэж авна.

Нэхэмжлэл гэж юу вэ?

Нэхэмжлэл гэдэг нь аль нэг байгууллага иргэдээс өөрийн зарчигдсөн эрхээ хэмгаалуулахаар шүүхэд хандаж бичгээр гаргасан гомдол /хүсэлт/-ийг хэлнэ. Иргэний хэрэг шүүхэд хянан шийдвэрлэх тухай хуулийн 61-р зүйлийн 61.1-д зааснаар шүүхэд гаргаж байгаа нэхэмжлэл нь заавал бичгийн хэлбэртэй байна. Нэхэмжлэлд нэхэмжлэгч, эсхүл түүнийг төлөөлж хэрэг хянан шийдвэрлэх ажиллагаанд оролцож буй этгээд гарын үсэг зурсан байна.

Нэхэмжлэлд дараахь зүйлийг заавал тусгасан байна.

1. Нэхэмжлэлийг ямар шүүхэд гаргаж байгаа

2. Нэхэмжлэгчийн овог, эцгийн нэр, өөрийн нэр, оршин суугаа газрын хаяг, харилцах утасны дугаар, хэрэв нэхэмжлэгч нь албан байгууллага буюу хуулийн этгээд бол оноосон нэр, хаяг, оршин байгаа газар

3. Хариуцагчын овог, эцгийн нэр, өөрийнх нь нэр, хаяг, /оршин суугаа, ажлын газрын/ хэрэв хариуцагч нь албан байгууллага буюу хуулийн этгээд бол оноосон нэр, хаяг, оршин байгаа газар

4. Нэхэмжлэлийн үндэслэл, шаардлага, түүний нотлох баримтууд, нэхэмжлэлийн үнийн дүн

5. Нэхэмжлэлд  хавсаргасан бичиг баримтууд, тэдгээрийн жагсаалт

6. Улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримтыг нэхэмжлэлд заавал хавсаргана. Улсын тэмдэгтийн хураамжнаас чөлөөлүүлэхийг хүсвэл энэ тухай бичгээр гаргасан хүсэлтийг мөн нэхэмжлэлд хавсаргана.

Нэг нэхэмжлэлд хэд хэдэн хариуцагчтай бол нэхэмжлэлийг хариуцагчийн тооогоор гаргаж шүүхэд ирүүлнэ.

Нэхэмжлэл бичих загвар

Нэхэмжлэлийг бичихдээ хэрэгт үдэгдэх зайг үлдээж цаасны урд талаас 3 см-ийн хойноос бичнэ.

Булган аймгийн шүүхэд

Нэхэмжлэгч:  Баасан овогт Нямын Пүрэв

Булган сумын . . . . . . . байр 45 тоот

Харилцах утас . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Хариуцагч:   Даваа овогт Лхагвын Мягмар

Булган сумын . . . . . . байр 36 тоотод суух

Утас. . . . . . . . . . . . . . . . . .

Л.Мягмарын хүсэлтээр 2020- оны 01-р сарын 01-нд би түүнд 200000 төгрөг зээлдүүлсэн, тэр уг мөнгийг 2 сарын дараа ямарч саадгүй буцааж өгөхөөр тохиролцсон. Энэ тухай түүний гарын үсэг бүхий баримт надад байна. Үүнийг үндэслэн Л.Мягмараас 200000 төгрөгийг, улсын тэмдэгтийн хураамжид төлсөн  . . . . . . төгрөгийн хамт гаргуулан өгч тусална уу.

Л.Мягмар бид 2-ын хоорондоо 200000 төгрөг авч өгөлцсөнийг иргэн Бямба овогтой Даваа тодорхой мэднэ.

Л.Мягмарын надаас 200000 төгрөг аьсан тухай түүний гарын үсэг бүхий баримт, улсын тэмдэгтийн хураамж төлсөн баримтыг тус тус хавсаргав.

Гарын үсэг  . . . . . . . . . . . . . . . . . . /Н.Пүрэв/

Та нэхэмжлэлээ хариуцагчийн оршин суугаа нутаг дэвсгэрийг харъяалах шүүхэд гаргахаа мартав аа.

Булган аймгийн өмгөөлөгчдийн хаяг утасны дугаар

1. Г.Гочоо /Булган аймгийн Өмгөөлөгчдийн зөвлөлийн дарга/  хаяг: Сумын ЗДТГ-ын байр, утас: 99348179

2. М.Найдан /Өмгөөлөгч/ хаяг: Аймгийн ЗДТГ-ын байр, утас: 95359567, 93210423

3. Г.Эрдэнэчимэг /Өмгөөлөгч/ утас: 99349933

4. П.Ган-Очир /Өмгөөлөгч/ утас: 99349529

5. М.Даваасүрэн /Өмгөөлөгч/ утас: 99864198

Өмгөөлөгч сонгох зөвлөмж
Сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, хохирогч өөрийгөө өмгөөлөх, өмгөөлүүлэх, хууль зүйн бусад туслалцаа авах эрхтэй. Хуульд заасан журмын дагуу сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, хохирогчийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалж, хууль зүйн туслалцаа үзүүлж байгаа этгээдийг өмгөөлөгч гэнэ. Гэмт хэрэгт сэжигтнээр тооцогдсон үеэс эхлэн эрүүгийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд өмгөөлөгч оролцох эрхтэй.
Хохирогч сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, өмгөөлөгчөө өөрөө сонгоно. Хохирогч сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгчийн зөвшөөрснөөр буюу хүссэнээр түүний хууль ёсны төлөөлөгч, гэр бүлийн гишүүн, төрөл, садангийн хүн нь өмгөөлөгчийг сонгон авч болно. Нэг этгээд хэд хэдэн өмгөөлөгчтэй байж болно. Хохирогч сэжигтэн, яллагдагч, шүүгдэгч, өмгөөлөгчөө сонгон аваагүй бол түүний хүсэлтээр эрүүгийн байцаан шийтгэх ажиллагаанд өмгөөлөгч оролцох боломжийг хэрэг бүртгэгч, мөрдөн байцаагч, прокурор, шүүх хангах бөгөөд өмгөөлөгчөө сонгоход нь тодорхой хүний нэр зааж тулгаж болохгүй.
Та амжилттай өмгөөлүүлэхийн тулд дараах зүйлүүдийг анхаараарай:
Өмгөөлөгчийг аль болох эрт сонгож, хэрэг маргаанд оролцуулхаар бол хэргийн материал, нөхцөл байдлын талаар нухацтай судлах бололцоо олгох нь зүйтэй. Тухайн хэрэг хэрхэн шийдэгдэх нь сонгосон өмгөөлөгчийн мэргэжлийн ур чадвар, хариуцлагаас ихээхэн шалтгаалдаг тул өмгөөлөгчийг хариуцлагатай сонгох хэрэгтэй юм.
Өмгөөлөгчийн мэргэшсэн ерөнхий чиглэл, ажилласан туршлага, ажил хэргийн нэр хүнд, шударга зан төлөв, хариуцлагатай байдал зэргийг тодруулан сонголт хийх. Сонгосон өмгөөлөгчтэйгээ гэрээ хийх. Байгуулсан гэрээнийхээ заалт бүрийг шудрагаар биелүүлж, өмгөөлөгчтэйгээ байнгын холбоотой байвал зохино.
Хууль эрх зүйн туслалцаа үзүүлэхээр тохиролцсон цагаас, өмгөөлөгч нь үйлчлүүлэгчдээ өмгөөллийн үйлчилгээний хөлс түүнийг тооцох аргачлалыг заавал мэдэгдэх ёстой.
Өмгөөлөгч нь үйлчлүүлэгчээсээ хөлс авсан тухай бүртээ баримт олгож байна.

Нэвтрүүлэг